SRBI U HABSBURŠKOJ MONARHIJI

Indeks članaka

  1. UVODNE NAPOMENE
  1. 1.1.Srbi pod turskom vlašću - na putu ka asimilaciji

Od svog prelaska na Balkan, tačnije od Maričke bitke 1371. turska vojska je stalno napredovala tako da je do kraja XV veka okupirala jednu polovinu tzv. “Dunavske linije” - od njegove delte do Beograda i duž Save do Vrbasa i preko Cetine do Jadranskog mora.Snaga turske vojske bila je proizvod spleta okolnosti i objektivnih faktora od kojih se u prvom redu uzimaju slabost i nesloga balkanskih naroda, a potom i organizacija, taktika i strategija same turske vojske.

Zapravo, Turci u početku ni ne nastupaju kao osvajači balkanskih srednjovekovnih država, nego kao plaćenici vizantijskih vladara u njihovim nastojanjima da povrate ugled i veličinu Istočnog rimskog carstva. Turcima je tek nakon stupanja na Balkan postalo jasno šta sve mogu postići u situaciji koju su zatekli na jugoistoku Evrope. Dinastičke borbe, sukobi i građanski ratovi unutar odumirućih carevina (ne samo Vizantije, nego i Bugarske i Srbije) otvorili su im put nepredviđenih mogućnosti prodora u samo središte Evrope. Na tom putu Turska nikada nije naišla na bilo koji oblik združenih snaga balkanskih naroda - naprotiv, gotovo redovno su se pojavljivali kao arbitri ili pomagači jedne strane u sukobu, istovremeno računajući na pasivnost i izdajstvo druge strane.

Kod balkanskih država (posebno Srbije) od druge polovine XIV veka počinje period razbijanja centralne vlasti i jasna težnja feudalne vlastele za izdvajanjem posebnih oblasti. Feudalna vlastela smatrala je svojim prirodnim pravom da svoj ugled i svoje posede jača na sve moguće načine. Iako nema dinastičkih prevrata (kao što je to slučaj u Vizantiji), ona vrlo vešto koristila smene vladara kako bi ojačala svoj utica. U doba slabih vladara, ili vladara kojima je trebala njihova pomoć, to jačanje se neretko izvodilo i na račun same države. Isto tako, Srbija nije imala dugu državnu tradiciju koju bi karakterisao trajniji državotvorni kontinuitet. Za nešto više od dva veka svoga de iure postojanja (1212-1459) ona se stalno nalazila u nekom previranju, tražeći nove okvire i nove oblike svoje egzistencije. I na vrhuncu svoje moći, za vreme vladavine Stefana Dušana (1331-1355) - širenje državnih granica nije sa sobom nosilo i stvarno jačanje državne organizacije. Naprotiv, vrlo često se proširivanje moglo okarakterisati kao “navlačenje omče oko sopstve glave”, jer se na pokoreno stanovništvo nije moglo računati – ono ne samo da nije bilo odano, nego nije ni izvršavalo svoje obaveze prema novoj vlasti. Za razliku od njih samo je srpski narod dobijao nove i veće namete.

Nasuprot tome stajala je turska azijatska koncepcija volje, snage i sloge, gde je sve lično moralo biti bezuslovno podređeno opštem interesu. I dok balkanski narodi gube osećaj jedinstva i državotvornosti; Turci kao vojnička kasta, smatraju državnu celovitost kao jedini prirodni oblik organizovanja militarizovanog društva. Sultan je apsolutni gospodar i njegova volja odlučuje o svemu. Verski monoteizam našao je svog prirodnog saveznika u apsolutnoj monarhiji. Alah je preneo vlast na zemlji na sultana, koji od Selima I (1512-1520) uzima i titulu kalifa - kao vrhovnog duhovnog poglavara. Osvajajući tuđe zemlje Turci dobijaju nov podanički elemenat, koji u novonastalim okolnostima želi da radi za njih, jer oni dobro znaju da “raju” teško pritiska ceo sistem feudalnih sizerensko-vazalskih obaveza uvećanih za obaveze prema crkvi.[1] Obećavajući seljacima oslobođenje od nameta, oni uspevaju da pridobiju najšire društvene slojeve koji prirodno reaguju u potrazi za boljim uslovima života.[2]

U turskoj državi muslimansko stanovništvo je bilo privilegovano zbog pripadnosti vladajućoj veri, ali ni nemuslimani nisu bili proganjani. Naprotiv, svi sultani su priznavali samoupravu Svete Gore i nisu dirali tamošnje manastire. Nakon 1453. zadržana je i Vaseljenska patrijaršija u Carigradu, dok je sam sultan Mehmed II (1451-1481) lično dao investituru patrijarhu Genadiju II, pozivajući se pri tome na Sveto trojstvo i obećavajući punu zaštitu hrišćanske vere.

Slično je bilo i sa Srpskom pravoslavnom crkvom – posle pada Smedereva (1459), Turci su priznali patrijarha Arsenija II (1457-1463), a samoj patrijaršiji odredili danak. Međutim, već nakon njegove smrti, Pećka patrijaršija se postepeno ukida i pripaja Ohridskoj arhiepiskopiji. Iako je bilo sporadičnih buna (ustanak smederevskog episkopa Pavla 1528.), Srpska pravoslavna crkva ostala je pod Ohridskom arhiepiskopijom sve do 1557. godine.

Osim toga, Turci s početka svoje vladavine nisu vršili prisilnu islamizaciju. Ostavljali su ljudima da se, s obzirom na prednosti koje daje nova vera – oslobođenje poreskih dažbina, sami opredele. Jedan zapis iz 1509. godine govori o tome kako su mnogi "nemučeni ni od kog" - odstupili od pravoslavlja i pristali uz islam “gledajući njihovo množenje i velikoslavlje”. U XV i XVI veku tih je prelazaka bilo mnogo. Vlastela i narod naročito u Bosni i Hercegovini i Srbiji, a manjim delom u Grčkoj, Crnoj Gori i Bugarskoj nisu u “preveravanju” videli ništa neobično. Smatrali su to kao potrebu momenta i kao jednu vrstu političkog opredeljenja. Utoliko više što su ih i sami Turci podržavali u tom opredeljenju, ostavljajući im njihove posede i pokazujući prema njima izvesne obzire.

Turci ne samo da se nisu trudili da islamizirano stanovništvo uvedu u “pravu” veru, nego ih puštaju da žive po svojim starim običajima. “Novi” muslimani svetkuju i Đurđevdan i Mitrovdan, dok za Svetog Iliju same hodže kažu da je do podne Ilija, a po podne Alija. Ne menja se ni jezik, samo je rečnik dobio izvestan broj turcizama kao prirodno nasleđe već postojećih kulturnih, privrednih, administrativnih i drugih veza i odnosa. Pismo, kojim se služe preobraćeni muslimani je ćirilica (tzv. “bosančica”), koja je bila u opštoj upotrebi sve do početka jezičkih reformi.[3]

No, turska tolerancija nije bila dugog veka. Ogromna teritorialna raširenost carevine onemogućavala je nadzor i davala maha ćudima i prohtevima pojedinaca. Duga ratovanja crpila su finansijsku snagu države i izazivala nove namete i terete. U finansiskom popslovanju Turci kao vojnici nisu imali mnogo iskustva i dosta rano su počeli da se muče s prikupljanjem neophodnih novčanih sredstava. Bogate rudnike u osvojenim zemljama nisu znali da održe, iako je Sulejman Veličanstveni (1520-1566) izdavao posebne kanuname sa povlasticama za rudare. Iz glavnih rudarskih mesta u Novom Brdu, Srebrenici, Trepči i Rudniku ubrzo su se povukli strain kapitali – pre svega mletački i dubrovački, a Turci niti su znali niti mogli da ih zamene drugim. Od tada glavni teret finansiranja države počinje podnositi hrišćansko stanovništvo kao glavni radni i proizvođački elemenat u carstvu.

  1. 2.Srpska despotovina u Južnoj Ugarskoj

Izgubivši državu i počevši postepeno da se asimiluju, za Srbe postaje jedino ugarski kralj Matija Korvin (1458-1490) nada za nekakav spas i očuvanje nacionalnog identiteta. Ali tu cenu opstanku morali su da plate – ne novcem, nego organizujući “živim bedem” preme Otomanskoj imperiji.

Naime, kralj Matija u nameri da od Ugarske stvori jaku srednjoevropsku državu, želeo je da pored Vlaške i Moldavije i gotovo čitave Hrvatsku, u zemlje krune Svetog Stevana (Ištvana) uključi i Češku i Austriju. U tom cilju on uvodi brojne reforme – pre svrega u vojsci, stvarajući stajaću vojsku (gde niko nije moga biti izuzet od mobilizacije niti od obaveznog služenja vojnog roka). U tim svojim namerama imao je izvesnih uspeha, ali je ratujući na dva frontova zapravo oslabio sopstvenu zemlju. Istrošen u borbama na više frontova on nije mogao da mobiliše dovoljno vojske za odbranu južnih granica, odakle je Ugarskoj pretila najveća opasnost.

U cilju zaštite južnih delova zemlje, počinju se regrutovati prebegli Srbi s druge strane Dunava i Save. Kralj Matija je verovao da će novoformirana “Vojna granica” (buduća Krajina) koja se pružala od Beograda duž Save i preko Vrbasa do Jajca biti dovoljna zaštita za odbranu od Turaka. Istina, za njegova vremena taj bedem nije bio probijen, ali je nakon njegove smrti on vremenom sve više slabio.

Od osamdesetih godina XV veka učestale su borbe na južnim granicama Ugarske u kojima se istakao despot Vuk Branković (Zmaj Ognjeni Vuk, 1465-1485), koji je uspeo da u jesen 1481. razbije vojsku smederevskog zapovednika Skender-bega i da dopre sve do Kruševca. U povratku za Ugarsku, njega je pratilo oko 6.000 srpskih porodica. Bili su to prvi kolektivni prebezi Srba iz svoje postojbine preko Save i Dunava.[4]

Te preseljene Srbe kralj Matija je nastanio u Banatu, tačnije u okolini Temišvara. Namera mu je bila da nenaseljene južne oblasti naseli srpskim življem i na toj strani osnaži otpor neprijatelju. Pretpostavlja se da se do kraja XV veka u Južnu Ugarsku preselilo blizu 130.000 Srba.

I prvi zakonski akti iz toga perioda koji govore o nasaljavanju i prvim srpskim privilegijama. Naime, da bi što jače motivisao doseljene Srbe za borbu protiv Turaka, Ugarski sabor je 1481. godine doneo jedan zakonski član, kojim se “rasci” oslobađaju od plaćanja desetka katoličkoj crkvi i sveštenstvu.

Kad je Matija ušao u Beč 1. juna 1485. stigla mu je tu vest o smrti despota Vuka. Kralj je cenio vernost i saradnju Srba i odlučio je da njihovu despotovinu produži i dalje. Isto tako, rešio je da produži i “dinastičku” lozu Brankovića kao najuglednije srpske porodice. Izbor je pao na Vukova brata od strica Đorđa, sina slepoga Stevana.

Posle smrti kralja Matije (1490.) u Mađarskoj su zavladale velike unutrašnje krize. Za upražnjeni presto kandidaturu su istakli kraljev vanbračni (prema tadašnjem pravnom tumačenju – nezakoniti) sin Janoš Korvin, zatim češki kralj Vladislav, austrijski nadvojvoda Maksimilijan Habsburški i poljski kraljević Albert. Srpska populacija na čelu sa despotom Đorđem bila je za Matijina sina, i na Rakoško polje, gde se imao vršiti izbor kralja, stigli su 13. jula sa 7.000 konjanika. Međutim, izbor mlađeg Korvina nije prošao. Većina magnata nije mogla da prihvati za vladara čoveka koji je nije bio zakoniti sit. To je brzo shvatio i sam Janoš, pa se nagodio sa izabranim češkim kandidatom kraljem Vladislavom. Kad su videli da su propali na izboru austriski nadvojvoda i poljski kraljević, svaki za svoj račun okrenuše vojsku na Mađare. Despot Đorđe je lojalno pomagao Matijina sina, a kad je ovaj sam odustao od dalje borbe, Đorđe je prišao Habsburzima.

Nakon toga, neočekivano, despot Đorđe se odrekao titule i otišao u manastir (1496). Titulu despota nasledio je njegov mlađi brat Jovan.Međutim, despot Jovan je bio slabog zdravlja, i nakon kratke bolesti umro je decembra 1502. Kako nije imao naslednika, s njim je izumrla muška linija despotske kuće Brankovića. Posle smrti Jovanove kralj Vladislav je ponudio despotsku titulu slavonskom plemiću Ivanišu Berislaviću, 1504. god., koji se pre toga oženio Jovanovom udovicom. Berislavići su bili susedi Brankovića i s njima već u bližim vezama, pošto se i udovica despota Vuka bila udala za jednog njihova člana, Franju. Tako su oni (preuzimajući udovice) po nekom pravu dobili i despotsku titulu. Ivaniš je dobio i posede Brankovića u Sremu. Potpisivao se kao “regni Rascie despotus”.

Položaj srpskoga naroda u Južnoj Ugarskoj na početku XVI veka bio je dosta težak, ali ipak ne onako očajan kao u XV posle pada Smedereva. Ostavši bez sopstvene države, srpski titularni despoti u Južnoj Ugarskoj, ulivali su kod sopstvenog naroda veru i nadu da će se pomoću svojih severnih suseda moći nekako održati i vratiti na svoja ognjišta.

Međutim, posle pada Mađarske (Budim, 1541) ostali su i bez tog oslonca. Postavilo se “večito” pitanje: šta da se radi? Da li se pomiriti sa sudbinom i priznati stvarno stanje, ili nastaviti borbu pod vođstvom neke druge hrišćanske države.

S turskim osvajanjem Ugarske malaksava srpski otpor, tako da narod sve više počinje prilaziti osvajaču, koji ponovo pokazuje razumevanje za njegove prebege i ponovne povratke. Prevladavalo je i uverenja da se može više postići u zajednici s Turcima nego u borbi protiv njih.

Na drugoj strani, srpski nominalni despoti, iako su postojali, ipak više nisu bili “njihovi” ljudi, a drugih osoba koje bi ih s apsolutnim autoritetom okupile oko sebe nije bilo.[5]

Upravo u ovom period, od druge polovine XVI veka počela se i profanisati ideja koja je Srbe dotle vodila - da napuštaju svoju otadžbinu i sve žrtvuju u borbi za slobodu. U novonastalim okolnostima, od boraca za slobodu oni postaju tuđa najamna vojska - pretvaraju se u ratnike od zanata, koji žive od najamničkih plata.

  1. 1.3.Obnova Pećke patrijaršije

Posle smrti Arsenija II (1467) srpska crkva nije imala (birala) novog patriarha, tako da je čitava hijerarhija potpala pod ohridskog arhiepiskopa, koji će više od šest decenija imati jurisdikciju nad srpskom crkvom. Međutim, srpska crkvena lica nisu bila zadovoljna ohridskom vrhovnom upravom, tako da se oko 1528. godine javio se otvoreni otpor protiv nje.

Ovaj “bunt” bio je u direktnoj vezi sa srpskim učešćem na strani Turaka u pohodu na Ugarsku. Kako je turska armada sve više napredovala, tako su i srpske trupe u njenom sastavu bile sve brojnije. To je naročito došlo do izražaja prilikom osvajanja Banata (1551-52), kada su glavninu turske vojske činili Srbi.

U međuvremenu su se i srpske crkvene starešine počele sve osionije ponašati u odnosu na ostale konfesije - naročito prema katolicima, smatrajaći se privilegovanim oni počinju tražiti da im sada katolička crkva plaća desetak. Česti ratovi Turske s Mađarima, Austrijancima i Mlecima u prvoj polovini XVI veka pojačali su negativan stav prema katoličkoj crkvi i omogućili takve postupke pravoslavne crkve. Turske privilegije srpskoj crkvi nižu se jedna za drugom, tako da pravoslavni sveštenici uskoro dobijaju slobodu kretanja po čitavom carstvu, a slobodno prelaze i u Vlašku i u Rusiju, da od tamošnjih crkvenih krugova traže pomoć za svoje crkve.

Kako bi u potpunosti zadovoljio srpski narod, Sulejman Veličanstveni 1557. godine izdaje ferman o obnovi Pećke patrijaršije. Nesumnjivo, da su na ovu sultanovu odluku uticali i njegovi veziri srpskog porekla: Rustem-paša Opuković, Ali-paša Semiz i Mehmed-paša Sokolović. Ovome u prilog ide i činjenica da je za prvog patrijarha postavljen Makarije Sokolović – brat velikog vezira Mehmed-paše.

Crkvena hijerarhija (patrijarh i episkopi) birani su od strane Sv. Sinoda, s tim što ih je sultan potvrđivao svojim beratima. Isto tako je i sama turska država potvrđivala i garantovala srpskoj crkvi redovne godišnje prihode.

Pod jurisdikciju Pećke patrijaršije osim Srbije i “Stare Srbije” (Raške i Kosova), ušle su i severna Makedonija, zapadna Bugarska, Crna Gora, Hercegovina i Dalmacija, Južna Ugarska i Bosna. Na taj način crkva je presudno uticala na objedinjavanje srpkog naroda, jer je u tom vremenu bila jedina nacionalna i državno-pravna institucija. Ona se (možda i sine cure) prihvatila narodnog vođstva, jer druge institucije nije bilo. A vreme je pokazalo da je sveštenstvo bilo pouzdaniji vođa od feudalne vlastele. Iako neobrazovano, bilo je nošeno idejom narodnog jedinstva i barem se trudilo da toj ideji i služi. Otuda se s pravom kaže da je crkva bila jedina politička organizacija kod Srba gotovo puna tri i po veka.

Tek pod vlašću Pećke patrijaršije izvršeno je po prvi put ujedinjavanje srpskog naroda na celom njegovom etničkom prostoru, jer je crkvena jurisdikcija dopirala dokle su dopirale i granice turske države. Nikad do tada nisu se srpske ni državne ni crkvene granice poklapale sa područjima naseljenim srpskom populacijom. Kad su ukinute sve stare feudalne granice našao se srpski narod u jednoj državi i pod jednom – doduše turskom vlašću, koja je (u prvo vreme) dozvolila njegovo jedinoj instituci – crkvi, da vrši vlast nad njime.

Na drugo strani, ovaj moment i razvoj događaja doprineo je jačanju državotvorne ideje. Umesto ranijih težnja ka decentralizaciji koja je bila izraz vlastoljubive vlastele, sad je sve više - po nekom instiktu samoodržanja, jačala ideja narodnog jedinstva. Nacionalni unitarizam i egalitarizam unutar Turske države suzbio je sve oblike separatizma koji su bili karakteristični za feudalnu Srbiju.

  1. 1.4.Buđenje nacionalne svesti

Austrija je, prema turskom prodiranju, koje se sve više primicalo njenim starim granicama, spremala posebnu organizaciju odbrane. Preventivno, nadvojvoda Karlo, kome je bila poverena odbrana južnih austriskih oblasti, poče 1579. god. zidati novi utvrđeni grad Karlovac kao stožer buduće vojne granice (Karlovački generalat). Službeni jezik bio je nemački. Uz stalne nemačke vojne postave, službu su vršili i tamošnji "graničari" ili "krajišnici" - mahom doseljeni Srbi, koji su bili oslobođeni svih poreza i obaveza, ali su za to u dobi od 16-te do 60-te godine smatrani vojnim obveznicima. Ranije hrvatsko stanovništvo sa domaćim plemstvom povuklo se većim delom na sever. Njihovu zemlju i imanja sada su obrađivali srpski doseljenici.

U međuvremenu je austriski car Rudolf 1592. zaključio mir s Turcima na osam godina. No, na Porti su tajno dali signal da hercegovački Hasan-paša Predojeviću nesmetano nastavi sa prodiranjem prema Hrvatskoj. Ali poraz koji je pri tome doživeo poslužio je kao casus beli da Turska i formalno objavi rat Austriji.

Iste godine (1592) je na papsku stolicu došao Kliment VIII, čovek koji je želeo da okupi hrišćansku Evropu u borbi protiv Turske i povrati uticaj rimske crkve koji je bio poljuljan Luterovom reformacijom. Međutim, njegova nastojanja da okupi evropske narode oko jedne ideje imala su polovičan uspeh. Kako Francuska i Mletačka republika nisu htele u koaliciju sa Austrijom, papska kurija se po prvi put obratila Rusiji za pomoć u rešavanju evropskih pitanja. Odluka da se u borbu protiv Otomanske imperije uvuče i Rusija bila je motivisana eventualnim ustankom pravoslavnih balkanskih naroda - koji bi se sigurno na taj ustanak pre odazvali na poziv Rusije, nego na poziv rimske kurije.

Pretpostavlja se da su ovakva razmišljanja dala povoda Sinan-pašu, glavnom zapovedniku Beogradskog pašaluka, da 27. aprila 1594. uzme mošti Svetog Save iz manastira Mileševa i da ih spali na Vračaru. Misleći da će na ovakav način “ubiti” slobodarski duh u narodu, paša je zapravo probudio nacionalnu svest kod Srba.

Posle ovoga bilo je jasno da ukoliko dođe do ustanka, da će on u srpskim zemljama zahvatiti šire razmere.

Zbog toga je papska kurija aktivno radila na izazivanju ustanka kod hrišćanskih naroda na Balkanu - u prvom redu kod Arnauta, Srba i Crnogoraca, s obzirom da su njih smatrali za najborbenije i najspremnije da se suprotstave turskoj vlasti. Krajem 1596. na ustanak se prvo podiglo albansko pleme Kimarioti, a naredne godine i crnogorsko pleme Bjelopavlići. Međutim, obećana pomoć sa zapada je izostala. Naime, rat između Španije i Francuske oko italijanskih poseda oslabio je u velikoj meri veru u hrišćansku slogu i pobedu, tako da je sam ustanak ubrzo propao.

Međutim, ustalasani duhovi nisu se mogli lako smiriti. Albanska plemena, a posebno Dukađini, nisu ostavljala oružje. Sukobi s Turcima pretvorili su se u neprekidni gerilski rat. Ustanak, koji je 1609. god. izbio u Gornjoj Albaniji, zahvatio je susedna plemena Klimente, Kuče, Pipere i Bjelopavliće, da bi se preneo i na Kosovo. Ali kao i svi raniji ustanci, i ovaj je bio ubrzo ugušen, jer je izostala obećana pomoć sa zapada.

Na drugoj strain, ova “izneverena očekivanja” imala su i svoj raison d’etre. Nesumnjiva je činjenica, da je krajem XVI i početkom XVII veka, pod uticajem hrišćanske zapadnjačke aktivnosti, srpski narod u Turskoj izmenio svoju dotadašnju politiku i iz pasivne rezitencije prešao u aktivnu. Istina, on to još ne činio na čitavom svom etničkom prostoru, ali bitno je, da je to počeo činiti u središtu svog duhovnog i političkog života – na Kosovu.

Turci su bili iznenađeni srpskim držanjem, s obzirom da su oni do tada bili samo oruđe u tuđim planovima - pri čemu su često radili i protiv sopstvenih interesa. Ovaj pokret je za razliku od prethodnih, uneo u dotadašnju srpsku običajnost nove momente. Probuđene slobodarske težnje kod naroda više se nisu mogle “uspavati”. Spaljivanje moštiju Svetog Save stvorilo je dubok jaz između Turaka i srpskog sveštenstva, koji se više nije mogao premostiti.

A neugasivim slobodarskim osećanjima doprinosili su i sve prisutniji socijalni problemi. Istrošena dugim ratovanjima Otomanska imperija je sasvim poremetila svoje finansije, tako da je morala iznalaziti nove izvore finansiranja.

Trgovački neinventivna, sa nerazvijenom infrastrukturom, bez ikakve aktivnosti da poradi nešto na sopstvenoj sposobnosti stvaranja kapitala, Turska administracija je pribegavala dosta primitivnim metodama akumulacije – povećavanju starih i uvođenjem novih poreza, što je još više pojačalo nezadovoljstvo hrišćanskog stanovništva.

Kao najvidnija posledica ove promene u političkom držanju Srba bilo je povećano iseljavanje iz Turske. U prvoj polovini XVII veka dolazi do talasa srpskih izbegliza u severozabadne delove balkanskog poluostrva (Lika, Krbava, Banija) gde austrijske vlasti formiraju Vojnu krajinu, koja ima sedište u dva generalata: karlovačkom (za tzv. Bansku Hrvatsku) i varaždinskom (za Slavoniju). Na početku XVII veka u tadašnjoj Hrvatskoj, u varaždinskom i karlovačkom generalatu, broj srpskog stanovništva iznosio je oko 60.000. Za područje Varaždinskog generalata dopnesena je 1630. godine uredba pod nazivom Statuta Valachorum, kojom je srpskom življu u Krajini dato pravo na unutrašnju autonomiju.[6]

Prilično srećan završetak Kandijskog rata (1645-1669), kao i otvoreno neprijateljstvo Luja XIV protiv habzburškog dvora, te ustanak Mađara protiv Austrije (1682, kad je vođa ustanika grof Emerik Tekeli ponudio Turcima savez) behu osetno digli duh kod Turaka. Turci su poverovali da je ponovo došao trenutak da okušaju ratnu sreću i osvoje Beč.

U maju 1683. poveo je veliki vezir Kara-Mustafa ogromnu vojsku protiv Austrije, koja je brojala oko 250.000 dobro naoružanih janičara. Skoro bez ikakvog većeg otpora stigla je ta silna armada pod Beč. Austriska prestonica bila bi tom prilikom sigurno zauzeta, da nije poljski kralj Jan Sobjetski na molbu papske kurije priskočio u pomoć. Ujedinjena poljska i nemačka vojska razbila je Turke pod Bečom septembra 1683. tako silno, da su Turci – uz velike žrtve počeli bežati glavom bez obzira. Ali, pokazalo se da to nije bio samo običan poraz.

To je bio poslednji turski zalet prema zapadu i njihov najdalji domet. Od ovoga poraza Turska više nije bila onako čvrsta, kao u doba Mehmeda II, Selima I ili Sulejmana Veličanstvenog. Uzalud je Kara Mustafa dao ubiti tri paše posle poraza, uzalud je i sam na povratku u Beogradu doživeo istu sudbinu - neminovni točak istorije (da sve ima svoj uspon i pad) nije se mogao više zadržati. Od ovoga poraza pod Bečom prestaje svaka dalja turska inicijativa na zapadu. Njena politika počinje se svoditi na odbranu stečenih pozicija i granica, koje će se sve više pomerati ka jugoistoku.

Na drugoj strani, od ove pobede Austrija ima sve veću ulogu u istoriji balkanskih naroda.

Posle turskog sloma pod Bečom, njoj je bio postavljen istoriski zadatak da iskoristi taj poraz i pređe u nezaustavljivu ofanzivu. Iako je car Leopold I bio spreman na mir, živa agitacija papske kurije doprinela je njegovoj odluci da se rat ipak nastavi. U Lincu, 5. marta 1684. obrazovana je nova hrišćanska liga – “Sveta alijansa” (“Sveti Savez”), u koju su ušle pored Austrije i papske kurije, još i Poljska i Mletačka republika.

Međutim, između saveznika nije bilo prave iskrenosti, naročito ne između Austrije i Mletačke republike. Kad je početkom 1684. sklapan savez onda se još nije moglo sa sigurnošću predvideti kakav će biti opšti ishod borbe. Ali kad je ta borba donela uspehe, naročito posle pada Budima, kad su Turci počeli naglo uzmicati, i na jednoj i na drugoj strani javiše se veliki prohtevi. Habzburški car, kao nosilac krune zemalja Svetog Stevana, smatrao je da ima istorijsko pravo na sve zemlje, koje su bilo kada i u bilo kom obliku ulazile u sastav Ugarske. S toga je želeo da dobije ne samo celu Hrvatsku (sa Slavonijom i Dalmacijom) i Bosnu i Hercegovinu, nego gotovo pola Balkanskog poluostrva do Bugraske i Grčke. Prirodno da je morao doći u sukob s mletačkim aspiracijama, koji su tražili šire zaleđe primorja (Lika) i Dalmacije (Hercegovina) do Skadra.

Za to vreme austriska je vojska postigla ogromne uspehe. Gotovo u jednom naletu očistila je od Turaka celu zapadnu i severnu Ugarsku i prešla u Banat i Erdelj. Među samim Turcima nastalo je rasulo. Razdraženi janičari ubiše velikog vezira, dok je sultan Mehmed IV morao da se odrekne prestola. Tokom 1688. Austrijanci su nastavili napredovanja i osvojili Petrovaradin, Slankamen i Beograd. “Prirodna” granica na Dunavu je bila ponovo uspostavljena.

U to vreme se iznenada među srpskim življem pojavio kao austrijski poverenik jedan do tada malo poznati čovek - grof Đorđe Branković.[7]

Kao brat jednog pravoslavnog vladike Branković je imao veza sa pravoslavnim sveštenstvom ne samo iz Erdelja i u Vlaškoj, nego i sa licima iz unutrašnjosti Turske, koja su preko Vlaške išla za Rusiju. Zahvaljujući tim vezama on je došao u posrednu vezu i sa srpskim patrijarhom Arsenijem III Crnojevićem, koji se u to vreme nalazio u istočnoj Srbiji. Nudeći patrijarhu 150 dukata, Đorđe je uspeo da od crkve obezbedi dokument o genetskom poreklu svoje porodice - da direktno vodi poreklo od despota Vuka Brankovića.

U Beču Branković je iznosio plan, da se kroz saradnju carske vojske i srpskih ustanika uspostavi u Južnoj Ugarskoj “Ilirska država”. Ta država, koju je on zamišljao, trebala je da bude nastavak stare države despota Brankovića, sa Slavonijom i Sremom - od Osijeka do Beograda, kojom bi vladao naravno on. Čovek velike mašte i pun ambicija, Branković je u Beču naobećavao svašta – između ostalog da će austrijska vojska zateći na granici 30.000 srpskih ustanika pod oružjem. Kako je Beograd ipak pao uz neznatne austrijske gubitke, izdata je 20. septembra 1688. u znak priznanja carska povelja Brankoviću - kojom mu Leopold I dodeljuje titulu grofa.

  1. 2.SRBI U HABSBURŠKOJ MONARHIJI
  1. 2.1.Velika seoba i prve privilegije srpskom narodu u Južnoj Ugarskoj

Ima simbolike u tome da su se upravo na tristotu godišnjicu od Kosovskog boja i de facto gubitka svoje srednjovekovne države, Srbi odlučili na sudbonosni iskorak - da se još jednom otvoreno i kolektivno suprotstave turskoj vojnoj sili. Razloga za to bilo je mnogo, ali ipak, kao glavni povod za ustanak, može se uzeti činjenica, bolje rečeno šansa, koju su videli da u sadejstvu sa austrijskom vojskom (koja se već nalazila u njihovom okruženju) povrate tako davno izgubljenu slobodu. Ali, iznenadna smrt glavnokomandujućeg generala Pikolominija (preminuo 9. novembra 1689. u Prizrenu od kuge) izmenila je dalji tok ratovanja. Ubrzo nakon tog nesrećnog slučaja usledio je katastrofalni poraz austrijske vojske kod Kačanika, koji je dao povod caru Leopoldu I Habsburškom (1640-1705) da se čuvenim Litterae invitatorie obrati balkanskim hrišćanskim narodima u kom ih poziva da se pridruže njegovoj vojsci u ratu protiv Turaka, a on će im za uzvrat lično garantovati zaštitu i dati brojne povlastice.

LEOPOLDUS I, Divina favente Clementia Electus Romanorum Imperator, semper Augustus, ac Germanie, Hungarie, Bohemie, Dalmatie, Croatie, Sclavonie, Bosnie, Servie, Bulgarie etc... Rex, Archi-Dux Austrie, Dux Burgundie, Brabantie, Styrie, Carinthie, Carniolie, Lucemburgi, ac superioris, et inferioris Silesie, Wirtemberge, et Theske, Princeps Suevie, Marchio Sacri Romani Imperii, Burgovie, Moravie, superioris et inferioris Lusatie, Comes Habspurgi, Tyrolis, Ferretis, Kyburgi et Gorotie, Landgravius Alsatie, Dominus Marchie Sclavonice, Portus Naonis et Salinarum etc...

Svim narodima i zemljama koje od Naše nasledne Kraljevine Ugarske zavise, i svima drugima koji ovo čitali ili slušali budu, a poglavito narodu albanskom... Rat sa Turskom na koji smo narušenjem ugovora nepravedno izazvani, ima za cilj da sve hrišćane iz groznog turskog ropstva izbavi i pređašnje povlastice i prava im vrati...

Zbog toga svi narodi koji po svoj Albaniji, Srbiji, Miziji, Bugarskoj, Silistriji, Iliriji, Makedoniji i Rasciji stanuju,i druge zemlje koje od predrečene Naše kraljevine Ugarske zavise, i sve druge narode koji pod turskim jarmom stenju, blago opominjemo, da pobožnoj i otačaskoj Našoj želji odgovarajući, u ovoj tako povoljnoj prilici - kad su turske snage Našim oružjem satrvene, za svoje spasenje i oslobođenje i zakon hrišćanski, da svi na Našu stranu pređu - protiv Turaka na oružje ustanu i pridruže se Našoj vojsci... na zapovest Naših vojvoda i generala, koji će se uskoro sa dovoljnom i mnogobrojnom vojskom na bojištu pojaviti...

Obećavamo Vama svima predrečenim narodima i zemljama ako se Nama kao kralju Ugarske pravno podčine i ako hoće da iskuse Našu milost i blagonaklonost, da će zadržati poglavito slobodu, povlastice i prava svoje veroispovesti i izbora vojvode i da će biti izuzeti ispod svakog javnog tereta i danka... osim u slučaju ratne nužde, gde ćete za Vaše sopstveno spasenje i odbranu, na način dobrovoljnog danka po mogućstvu davati nužne priloge, da se vojska Naša održi, zemlja brani i ratni tereti snositi mogu. A kada se turski jaram zbaci... svakome ćemo povrati svoja prava i slobodu veroispovesti, povlastice i slobode od tereta... Osim toga obećavamo, poklanjamo i ustupamo svima i pojedinim slobodno prisvajanje dobara, ili pokretnih ili nepokretnih, koja god od Turaka na svojim granicama oduzeli budu.

Radite dakle Boga radi, da povratite veroispovedanje, spasenje, slobodu i bezbednost Vašu i bez straha pređite na Našu stranu, kuće Vaše i rad u polju ne ostavljajte, Vaše drugove pozovite da Vašim stopama pođu, i priliku ovu od Boga i od Nas Vama danu, koja se biše nikad povratiti neće, upotrebite – ako ćete za sebe, ako za sinove Vaše, ili najposle za milo otečastvo i spasenje... svima Vama i pojedince jasno nudeći Našu carsku i kraljevsku milost.

Dato u Našem gradu Beču, 6 dana meseca aprila, godine 1690.“

Istoga dana, kada je urbietorbiobjavljeno „pozivno pismo“, car je uputio i jedno lično pismo srpskom patrijarhu Arseniju III Crnojeviću (1633-1706), u kome mu se zahvaljuje na dosadašnjoj pomoći koju je pružio austrijskoj vojsci.

Leopold I, po milosti božjoj izabrani rimski car, uvek uzvišeni, itd...

Časni, odani i ljubazni! Više puta Nam je javljeno koliko Vam na srcu leži bezbednost i napredak hrišćanstva, o čemu ste kako sa zadovoljstvom uviđamo, pružili izvrstne dokaze vernom pokojnom generalu Pikolominiju... ne sumnjamo da ćete zbog ugleda koji uživate u narodu iz onih oblasti, osobito u Albanaca i Rascijana, vredno sarađivati da oni ovom zgodom, od Boga datom prilikom, zbace turski jaram pod kojim su dosad gorko stenjali i da pridruživši se našem oružju, potpomognu da se na svaki način suzbije i uništi varvarska otomanska tiranija. Učinićete bez sumnje delo i Bogu vrlo milo i Naše carske i kraljevske milosti posve dostojno - kao što Vam ovu milost blagonaklono nudimo, isto tako nećemo propustiti da je kada se za to ukaže prilika i živim dokazima posvedočimo.

Dato u Našem gradu Beču, 6 dana meseca aprila, godine 1690.“

Dakle, pored zahvalnosti, patrijarh je dobio i carsko priznanje za uticaj koji ima kod albanskog i srpskog naroda, kao i uveravanje da će mu Leopold svoju zahvalnost „i živim dokazima posvedočiti“, što se može podvesti pod „carevu želju da vidi patrijarha“. Ova dva pisma i obećane privilegije i slobode, bile su više nego dovoljan motiv da se od svih balkanskih naroda samo Srbi dignu na oružje i stave u službu austrijskog vladara.

Međutim, kako je obećana vojna pomoć izostala, a žrtva koju su podneli srpski dobrovoljci nije bila dovoljna da zaustavi turske janjičare, primoralo je ostatak austrijske vojske na povlačenje. S obzirom da je Srbima u novonastalim okolnostima bezbednost na genetskom prostoru bila više nego ugrožena, njegovi duhovni predvodnici na čelu s patrijarhom doneli su odluku o napuštanju Kosova. Tako se austrijska vojska nije povlačila sama - nju je na njenom putu za domovinu sada pratio i srpski narod na svom putu ka „obećanoj zemlji“.

Prema podacima samog patrijarha Crnojevića, kolona je brojala oko 37.000 srpskih porodica, što predpostavlja da se tada sa Kosova iselilo skoro pola miliona stanovnika. Došavši sredinom juna u Beograd, Arsenije III je sazvao Sinod kako bi se ponovo definisali uslovi prelaska preko Save i Dunava. Od Beča se u zamolnici još jednom zahtevalo da potvrdi slobodu veroispovesti, sabornost (suverenost) u biranju crkvenih velikodostojnika i njihovu jurisdikciju nad Srbima gde god se nalazili u Ugarskoj i Hrvatskoj, praznovanje po starom kalendaru i oslobođenje crkvenih imanja od obaveza prema državi.

Na odgovor se nije dugo čekalo. Već 21. avgusta usledila je novo pismo Leopolda I, kojim su potvrđeni svi zahtevi izrečeni na Beogradskom saboru:

Mi Leopold I...

Časnom, odanom i Nama ljubaznom Arseniju Crnojeviću, Srbalja istočne crkve grčkog obreda arhiepiskopu, episkopima i svima drugima crkvenim i mirskim staležima...

Ne samo iz poniznog pisma koje Nam u ime vas sviju podnese poslani k Nama episkop jenopoljski Isaija Đaković, nego još jasnije iz usmenog njegovog pretstavljanja najmilostivije primismo vašu poniznu zahvalnost, što smo vas iz čeljusti varvarskog turskog tiranstva oteli i pređašnjoj slobodi povratili, kao i večitu obaveznost kojom ispovedate da ste Nam vi i vaši potomci zbog tolikog učinjenog dobra obavezni – istina po dužnosti vašoj, ali na Naše utoliko veće zadovoljstvo, što priznavši Naše pravo... izjavljujete da vam od sada pod senkom Naše zaštite valja živeti i mreti. Smatrajući ne toliko ovo vaše Nama odveć milo svedočanstvo i izjavu, blagonaklono vas primamo sve skupa i pojedine u Našu carsku i kraljevsku zaštitu... Vaše molbe odobravajući, milostivo smo zaključili:

-          da po običaju Srbalja istočne crkve grčkog obreda i po propisu starog kalendara slobodno opstojati možete;

-          davamnikakvicrkveniilisvetovnistaležinikakvedosadečinitinemogu;

-          da slobodno između sebe, sopstvenom vlašću, iz srpskog naroda i jezika postavljate sebi arhiepiskope, koga će crkveni i svetovni staleži između sebe birati;

-          ovaj arhiepiskop neka ima slobodnu vlast raspolagati svima istočnim crkvama grčkog obreda, episkope posvećivati, sveštenike po manastirima, varošima i selima raspoređivati i gde bude nužno crkve sopstvenom vlašću zidati - jednom reči, da bude poglavar nad crkvama grčkog obreda i nad stanovništvom iste veroispovesti;

-          crkvenim staležima, kako arhiepiskopu i episkopima, tako i monasima i svakoga reda sveštenicima grčkog obreda u manstirima i crkvama – neka ostane vlast raspolagati, tako da niko u predrečenim manastirima, crkvama i rezidencijama našim nikakva nasilja činiti ne može - nego od desetka, danka i kvartira da budu oslobođeni; niti da ima iko od svetovne vlasti, osim Nas, koji može nad crkvenim staležom vlast vršiti, nego da arhiepiskop mođe takve od njega zavisne crkvene ljude – ako što skrive, po pravu crkvenom ili kanonskom kazniti.

-          Prilažemo dalje i potvrđujemo da se grčkog obreda crkve, manastiri i sve što k ovima pripada, kao i dobra koja arhiepiskopu i episkopima pripadaju, a koja je Turčin, neprijatelj hrišćanske crkve od vas oduzeo – kada se oslobode, zapovedićemo da se u vaše ruke predaju;

-          Najposle, kad ahiepiskop ili episkopi vaši manastire i crkve budu obilazili ili parohe i parohijane poučavali budu, nećemo dozvoliti da ih iko ometa u tome. (Ova tačka odredila je smisao privilegija ka postojanju tzv. „crkveno-školske“ autonomije Srba u Ugarskoj - prim. B.K.)

-         

Na kraju car izražava nadu da će Srbi ovu njegovu „najmilostiviju koncesiju svojim trudom zaslužiti“, kao i da će svoju „vernost i privrženost neprestano čuvati, i da je nikakve bure porušiti neće“.

Srbi su dobili potpunu slobodu u unutrašnjoj samoupravi - u svim duhovnim i svetovnim stvarima, o čijem sprovođenju će se brinuti izabrani arhiepiskop. Ova privilegija bila je upućena isključivo srpskom narodu, a na adresu njihovog patrijarha, i što je još mnogo važnije – po prvi put se Srbi nazivaju svojim pravim imenom i priznaje im se status naroda, koji će živeti na određenoj teritoriji i organizovati svoju vlast.

Posmatrana ovako, avgustovska privilegija Leopolda I imala bi, doduše s anglo-saksonskog pravnog aspekta - konstitutivni karakter, jer se ovaj pravni sistem temelji, između ostalog, i na kraljevim ukazima (statute low). Međutim, Srbi se nisu uselili na britanske kolonije u Severnoj Americi, nego u austrijsku carevinu, čiji se pravni sistem zasniva na rimskom pravu, prema kom je zakon (a ne vladarev ukaz) osnovni izvor prava. Naviknuti na sultanovu apsolutnu vlast („carska se ne poriče“) u okviru Otomanske imperije u kojoj su bezmalo proveli puna tri veka, Srbi nakon prelaska Save i Dunava ne shvataju u dovoljnoj meri svu složenost Habsburške monarhije.

U suštini gledano, bečki dvor je svojim novim građanima morao odrediti pravni položaj i status, jer Srbi nisu prešli u Ugarsku kao begunci („glavom bez ozira“) i nezvani gosti – nego im je svojevrsnu „kolektivnu useljeničku vizu“ dodelio suveren jedne moćne države. Jedini problem u tom trenutku je što Srbi ne vide da im se Leopold I obraća kao ugarski kralj, a ne kao austrijski car i da se oni useljavaju u Mađarsku, a ne u Austriju. Formula na kojoj funkcioniše Leopoldova dualna titula bazira se na sporazumu između vladara i skupštine mađarskih državnih staleža - tako da su a priori sve careve odluke donešene bez saglasnosti Dijete smatrali pravno ništavnim. Pitanje srpskih privilegija ubrzo će se „instrumentalizovati“ i postati jedno od suštinskih problema na relaciji Beč – Pešta. Zato Srbi nisu dobrodošli u novu sredinu gde nailaze na neprijateljski odnos starosedelačkog stanovništva i katoličke crkve. Njihov prelazak u Ugarsku označio je početak duge borbe za očuvanje sopstvenog identiteta – srpskog imena i pravoslavne vere.

Carevo obećanje o slobodnom izboru vojvode, koji će upravljati Srbima u zemljama gde oni budu živeli (stilizovano u povelji „obećavamo, poklanjamo i ustupamo svima i pojedinim slobodno prisvajanje dobara, ili pokretnih ili nepokretnih, koja god od Turaka na svojim granicama oduzeli budu“) ostalo je samo mrtvo slovo na papiru. Naime, osnovni problem srpskih privilegija dobijenih od bečkih vladara ležao je u tome što one nisu imale teritorijalni - nego personalni karakter, a menjale su se i tumačile u skladu sa potrebama i prilikama kroz koje je prolazila Habsburška monarhija. Tako su se i reči o „izboru vojvode“ i „Vojvodini“ počele pravno tumačiti da je car mislio na njihovu postojbinu, odnosno da druge teritorije za konstituisanje svoje države Srbi osim Kosova nemaju. Kasnije će se ispostaviti, da niko nije imao pravo da im obeća da će „u tuđoj Ugarskoj zemlji birati sebi vojvode i imati svoju Vojvodinu“, pa ni sam car lično.

Poslednja privilegija Leopolda I iz marta 1695. godine omugućila je stvaranje crkveno-školske autonomije unutar Ugarske. Njom se austrijski suveren slaže sa formiranjem Karlovačke mitropolije i uspostavljanje crkvene organizacije kakvu je ustrojio patrijarh Arsenije III.

Posle Leopolda I, u kriznim momentima po „crno-žutu“ monarhiju, nove privilegije srpskom narodu darovali su podjednako njegovi naslednici - Josif I (1678-1711), zbog Rakocijevog ustanka i Karlo VI (1685-1740) usled čestih ratova sa Turcima. Uglavnom, kad god je trebalo podneti žrtvu za carevinu, Beč se obraćao srpskoj populaciji za pomoć, nudivši im za uzvrat razne povlastice, a kada bi opasnost nestala - ubrzo bi u zaborav padala tako velikodušno izrečena obećanja.

U poveljama od 27. septembra 1706, odnosno od 10. aprila 1715, državne vlasti pokazuju indicije i da učestvuju u vaspitnom i obrazovnom podizanju srpskog naroda, ali još nisu sasvim sigurne šta je najbolje za njih. Ali, nisu samo zvanični državni organi bili nesigurni da li treba investirati u prosvećivanje Srba, ili ih držati zaostalim na marginama dešavanja. Kočnicu sopstvenog kulturnog napretka u Habsburškoj monarhiji držali su i Srbi sami sebi - svojim neinventivnim odnosom prema sopstvenoj budućnosti, prepuštajući da o svemu odlučuju „čuvari“ njihove autonomije – mitropolit i njegovi episkopi.[8]

Stupanjem Marije Terezije (1717-1780) na bečki presto, otpočeo je tzv. „rat za austrijsko nasleđe“ (1740-1748). Iako je austrijskoj carici kruna bila obezbeđena dekretom njenog oca Karla VI (dokumentom poznatim pod nazivom „Pragmatička sankcija“), doveden je u pitanje dalji opstanak Habsburške monarhije - posebno u delu odnosa sa Ugarskim saborom. Naime, mađarsko plemstvo je zahtevalo nove ustupke radi zaštite svojih „istorijskih prava“, što je a priori oživelo i stare rasprave o pravnom satusu Srba u Ugarskoj, odnosno da li su Srbi „patrimonium domus Austriacae“ili „provinciale et politicum Hungariae“.

U svom prvom obraćanju mitropolitu Arseniju Jovanoviću i „plemenu ilirskom i narodu rascijanskom“ carica „nalaže i zapoveda“ celokupnom državnom aparatu i svim sudovima – kako crkvenim, tako i svetovnim - „neka dozvole da spomenuti patrijarh i predrečeni narod na miru i bez ikakve neprilike, smetnje i uznemiravanja koriste, uživaju i raduju se, svim skupa i svakoj ponaosob privilegijama, preimućstvima, slobodama, ovlašćenjima, milostima i dopuštenjima, koja im je svojim kraljevskim otvorenim pismom u celini i pojedinostima njegovog sadržaja premilostivo dodelio Naš preuzvišeni gospodina deda, a potvrdili ih naš preljubazni gospodin stric i preslavni roditelj. Neka ih takođe štite od svih onih koji bi ih napadali uznemiravali i nanosili im štetu... sve donde dok ovaj narod ili pleme rascijansko bude istrajavalo u neumanjenoj vernosti i odanosti Nama i Našem uzvišenom austrijskom domu... Dato u Našem gradu Beču, dana 24. meseca aprila, godine 1743.“

Činjenica da su privilegije davane na principu personalnog prava – srpskoj narodnoj i verskoj zajednici, a ne na principu partikularnog prava, omogućavala je da se njima manipuliše u pravcu postepenog sužavanja, da bi početkom HH veka i de iure bile ukinute. Samo nekoliko godina kasnije, u periodu između 1745. i 1750. godine, dolazi do razvojačenja Osiječkog generalata, kojim je ukinuta Posavska i Podunavska vojna granica, a ubrzo zatim i Segedinskog generalata, kojim je ukinuta Potiska i Pomoriška vojna granica. Zapravo, reforme unutar pojasa „Vojne krajine“ nisu imale strateški karakter, nego im je cilj bio promena pravnog režima i privilegija koje su uživali krajišnici.

  1. 2.2.Srpska crkveno-školska autonomija u JužnojUgarskoj

Terezijanske reforme otpočete sa reorganizacijom Vojne granice, doživele su svoju punu opravdanost na uređenju škola u carevini i naslednim zemljama krune Svetog Stefana. Dolazi do potpunog laiciziranja školskog sistema u nameri „da se od svakog podanika, bez obzira na versku i nacionalnu pripadnost, stvori aktivni - produktivni subjekt, sposoban da se uključi u državnu privredu i odbranu zemlje“, odnosno da se obezbedi pomoćni administrativni kadar za potrebe odgovarajuđih nacionalnih sredina.[9] Inicijativu za otvaranjem novih škola i unifikaciju nastavnih programa, od crkve postepeno preuzima država, što će u budućnosti dovesti do otvorenih sukoba između ove dve institucije.

A na to se nije dugo čekalo. Na udaru reformi prvo se našao Banat, s obzirom na namere dvora da ga pretvori u zemlju sa većinskim nemačkim - katoličkim stanovništvom. Pokušaji temišvarskog i vršačkog vladike Vićentija Jovanovića Vidaka i Jovana Georgijevića da jurisdikciju nad pravoslavnim crkvama u Banatu zadrže u svojim rukama nisu uspeli. Crkva je u „svojim“ školama videla sredstvo za očuvanje pravoslavlja od svih inovernih infiltracija i garanta za najispravnije moralno vaspitanje srpske mladeži. Za razliku od nje, država kroz unifikaciju školskog sistema vidi mogućnost unošenja utilitarističkog elementa u cilju jačanja privrede i odbrane zemlje. Mešanje državnih organa u poslove „narodnog prosvećivanja“ poprimili su takve razmere (često i uz primenu sile), da su crkvene starešine bile primorane da odustanu od svakog oblika dalje borbe.

Reforma školstva bila je u nadležnosti Ilirske dvorske deputacije, koja je osnovana 1747. godine u cilju rešavanja „srpskih poslova“. Deputacija, koja će kasnije prerasti u kancelariju, do kraja XVIII veka izdala je nekoliko dokumenata kojima su narodno-crkvena prava „šizmatičke nacije“ postepeno sužavana. Jedan od prvih akatatevrstebio je tzv. „Regulament“ ili Zakon o uređenju srpske pravoslavne crkve iz 1770, u okviru kog je dato Uputstvo za poboljšanje osnovnih pravoslavnih škola (Regulae directive).Nakon toga izdata je 1774. Opšta školska uredba (Allgemeine Schulordnung), a dve godine kasnije i Školski ustav (Schulsystem), na osnovu kog je donet Zakon za škole Ugarske i pridruženih joj zemalja od 22. avgusta 1777. Ovim pravnim aktom su sva narodna učilišta stavljena pod državni nadzor, a teritorija Kraljevine podeljena je na devet školskih distrikta. Terezijanske reforme završavaju se izdavanjem tzv. „Deklaratorija“ (Rescriptum Declaratorium Illyricae Nationis) od 16. jula 1779. kojim je otpočela sekularizacija svih najbitnijih narodno-crkvenih prava i institucija koje su do tada bile u nadležnosti Karlovačke mitropolije.

Marija Terezija, po milosti božjoj rimska carica, ugarska i češka kraljica...

Mi ćemo naš srpski narod dokle god ostane u vernosti i u dužnoj pokornosti prema Nama najmilostivije štititi, držati u uživanju privilegija, što su od Nas i od Naših predaka najmilostivije podeljene i potvrđene...

Kao što će pravoslavni srpski narod u Karlovačkoj, Banskoj, Varaždinskoj, Slavonskoj i u Banatskoj Vojnoj granici u delima koja se tiču vere, savesti, zakona i uopšte duše, zavisiti od svoga mitropolita i od svojih vladika, tako će isto srpski narod, skupa sa svojim sveštenstvom u Vojnoj granici zavisiti najpre od Naše u svakoj Granici postavljene Generalkomande, a onda od Našeg Dvorskog ratnog saveta. Bilo kakva upućena neposredno Nama – mimo spomenute vlasti neće se uvažiti.

Arhiepiskop i mitropolit za svoga života samo je u crkvenim delima vrhovni starešina, ali nikako nije u građanskim poslovima glava srpskog naroda. Mitropolita neka bira narod, ali ostaje Našoj carskoj i kraljevskoj vlasti da taj izbor potvrđujemo, da ga na Narodnom saboru proglašujemo i da predajemo dostojanstvo i vlast preko našeg poverenika – kada nam se mitropolit prethodno zakune, po svojoj dužnosti, na vernost, odanost i pokornost...

Kako bi lakše bilo i srpskom sveštenstvu i narodu nabavljati potrebne knjige, dali smo stoga podići posebnu štampariju za srpski i ostale istočne jezike...

Kao do sada, tako i u buduće, bez Naše prethodne dozvole nije slobodno pravoslavnim držati opšti ili partikularni Sabor. I kada se zamoli dopuštenje za držanje Sabora, treba ujedno Nama naznačiti za to potrebne troškove. Isto tako, nije slobodno ni od strane mitropolita, a niti od bilo kog od strane pravoslavnih, odašiljati izaslanstva ili deputacije k Našem dvoru, dok se pre ne imenuju osobe, dok se ne prijavi zbog čega deputacija hoće da dođe, dok se ne iskaže odakle će se za to namaći trošak bez opterećivanja vojništva i poreskih obveznika i dok se za to ne dobije Naša najmilostivnija dozvola, pa i onda zabranjuje se najozbiljnije i mitropolitu i vladikama, i svima pravoslavnima sabiranje priloga bilo kakvim vidom...

Držanje starog kalendara, koga su pravoslavni do godine 1779. držali, najmilostivnije potvrđujemo i nadalje. Ali u onim mestima gde pravoslavni pomešano stanuju s rimokatolicima, moraju pravoslavni osim nedelje – koja se ionako s obe strane zajednički svetkuje, veće rimokatoličke praznike, a poimence Božić i Uskrs – skupa s rimokatolicima svetkovati, ili da ne bi bilo sablazni, moraju svoje dućane i radionice bar zatvorene držati celoga dana i ne raditi nikakvih rabotnih poslova. Ostale rimokatoličke praznike ne moraju pravoslavni svetkovati, ali su dužni od 8 do 10 časova do podne, kada se služi rimokatolička misa, sve dućane i radionice pozatvarati i ne raditi ni zanatlijskog posla kod koga se lupa, niti drugoga koga kojim bi se moglo dati do povodajavnoj smetnji.

Pravoslavni smeju samo one praznike svetkovati koji su sinodalno potvrđeni 1774. godine i koji su naznačeni u prilogu pod slovom E (tzv. „crvena slova“ – prim. B.K.). Na sve ostale praznike što su razrešeni od ovoga i od pređašnjega Sinoda, treba da svaki ide sa svojim poslom i da te dane ne svetkuje.

Osim toga, ipak dopuštamo da pravoslavni - što u kakvoj teškoj nevolji osobite svetitelje izabraše za zaštitnike i zavetovaše se da će ih svetkovati, džda taj zavet prenesu i na svoje potomstvo. Takve zavetne praznike (tzv. „krsne slave“ – prim. B.K.) mogu oni po starodavnom običaju po ceo dan svetkovati, kako pojedine porodice, tako i cele mesne opštine. Ali u buduće nije slobodno nijednoj opštini ni pojedincu nove zavetne praznike uzimati, dok za to ne dobiju dozvolu, potvrdu i blagoslov od mitropolita, koji to ima Nama javiti preko dotične dvorske kancelarije...“

Za vreme desetogodišnje vladavine cara Josifa II (1741-1790), koje je u istoriografiji označeno „epohom prosvećenog apsolutizma“, sprovedene su brojne antifeudalne i prosvetiteljske reforme. Najpoznatije su svakako „Patent o toleranciji“ iz 1781, kojim školovanje postaje dostupno svima, a garantujući slobodu veroispovesti omogućuje da i nekatolici dobiju pravo pristupa u sve državne i javne službe i akt poznat pod nazivom „Konzistorijalna sistema“ iz 1782. godine, kojom je uređen rad crkvenih sudova.

Odnosi između Beča i Pešte još se više pogoršavaju nakon smrti cara Josifa II. Naime, mađarska strana optužila je naslednika prestola Leopolda II (1747-1792) da „neustavno“ vlada i da može postati ugarskim kraljem samo ako prihvati uslove mađarskih staleža. Suočen sa pretnjom raspada države, car je potegao „srpsku kartu“ koja se već pokazala kao dobar adut u rukama Beča. Na zahtev mitropolita Mojseja Putnika on - bez dopuštenja Ugarske dijete, odobrava sazivanje crkveno-narodnog sabora u Temišvaru (ne u Karlovcima, koji pripadaju užem području Kraljevine), što izaziva reakcije mađarskih političkih krugova. Otuda kardinal Jožef Baćanji upozorava mitropolita Putnika da ne čini pogrešne korake, jer su „Srbi u Ugarskoj još tuđinci i da njihovo pravo nije zasnovano na zakonu – nego na privilegijama“.

Ono što je u određenom smislu činilo svojevrsnu „kohezionu“ snagu carevine, jeste strah od ujedinjenja i secesije brojnih naroda koji su živeli na prostoru Dvojne monarhije. Otuda Beč u vođenju unutrašnje politike često primenjuje recept sličan rimskomdevide et impera – održavati „ravnotežu nezadovoljstva“ i nikad se ne poistovetiti sa jednom nacijom, nego naprotiv – stalno ih podsticati na rivalitet i suparništvo. Jer samo tako se moglo upravljati državom koja se sastojala od osam nacija, pet vera, preko trideset nacionalnih manjina, devet službenih jezika, sedamnaest krunskih zemalja i deset staleških zakonodavnih skupština.

S obzirom da je već sto godina prošlo od dolaska Srba u Ugarsku, a da se još uvek postavljalo pitanje - da li Srbima u Ugarskoj treba dati zakoniti položaj kao narodu, ili ih ostaviti pod carskom zaštitom (u nesigurnom privilegovanom položaju) - smatralo se da će konkretne predloge na ovo suštinsko pitanje dati Sabor. Međutim, pre nego što će skup u Temišvaru početi sa radom, iznenada je preminuo motropolit Putnik, tako da po svom dnevnom redu Sabor nije bio samo rasparvni, nego i izborni.

Beč je oduvek pazio da na mitropolitskoj stolici u Karlovcima sedi njemu odan čovek, tako da je od tri kandidata podršku Leopolda II dobio episkop Stefan Stratimirović. Ali ono glavno zbog čega je Sabor bio sazvan, nije se dogodilo. Srbi ne samo da nisu postigli jedinstven stav po pitanju svog pravnog statusa, nego nisu postigli ni kompromisno rešenje. Prevladava mišljenje da je manjina izglasala i uputila caru zahtev za stvaranjem sopstvene teritorije unutar Ugarske i osnivanjem zasebne pridvorne kancelarije, dok je većina na čelu sa Savom Tekelijom (koji je tada bio jedini Srbin doktor pravnih nauka) bila protiv stvaranja „države u državi“. Upućivanje pismenog zahteva caru za stvaranjem zasebne pokrajine predstavljalo je zapravo meru pritiska Beča na Ugarski sabor, a ne stvarnu nameru da se Srbima izađe u susret. Otuda je Tekelija smatrao da su prava koja daju ugarski zakoni mnogo sigurnija od carskih privilegija koje se stalno mogu menjati u skladu sa carevim, a ne narodnim interesima. Zbog toga je izneo mišljenje da se prava iz privilegija mogu „inartikulisati u ugarske zakone – pod uslovom da im ne prtivreče“, odnosno da Srbi trebaju pružati otpor „inkorporaciji“ u mađarsku državu, ali ne i „inartikulaciju prava iz privilegija u ugarski pravni sistem“. Osim toga Tekelija je prvi dao pravno tumačenje Leopoldovih privilegija i smisao „vojvode i Vojvodine“, smatrajući da se ove kategorije odnose na teritorije na kojima su Srbi živeli pre Velike seobe i pod uslovom da se taj prostor integriše u Ugarsku kraljevinu.  

I, kao što se moglo i očekivati, još u toku trajanja Sabora car je uspeo da se nagodio sa Mađarima, tako da su srpske privilegije samo provizornoegzistiralekao pravno-politički akti. Kako je istovremeno sa radom otpočela i ugarska Dijeta, jedna od prvih zakonskih odluka (član XVI) usvojena na Dijarijumu odnosila se na obavezno uvođenje mađarskog jezika u školstvo i administraciju kao „jezika otadžbine“, što je a priori značilo da učiteljski i činovnički posao ne može obavljati osoba koja ne zna mađarski, kao i da je učenje mađarskog jezika u trivijalnim školama obavezno.[10]

Isto tako je već naredne (1791) godine Ugarski sabor usvojio i XXVII zakonski član kojim je omogućeno da i Srbi dobiju građanska prava – koja uživaju i drugi stanovnici Kraljevine, ali uz prethodno ukidanje zakona koji su bili kontradiktorni sa osnovnim načelima ustrojstva zemlje (iako se pomenuti zakonski član odnosio na Srbe, nije uvažio njihovo pravo ime, nego ih je tretirao kao „nesjedinjene stanovnike grčkog obreda“ – prim. B.K.). S obzirom da su srpske privilegije uglavnom bile u suprotnosti sa principima mađarskog državnog poretka, to je značilo da su morale biti ukinute ili u najboljem slučaju drastično smanjene. Ovim zakonskim članom su srpske privilegije svedene na povlastice koje se odnose isključivo na slobodu veroispovesti, školovanje na maternjem jeziku i postojanje crkvenih fondova, s tim što je svetovni vladar (austrijski car) uzeo pravo potvrde izbora mitropolita i episkopa, davanje dozvola za održavanje sabora i imenovanje kraljevskih komesara na njima.

Međutim, Temišvarski sabor, iako nije odigrao očekivanu ulogu u vođenju nacionalne politike, označio jeprekretnicu u vođenju školske i obrazovne politike Srba u austrijskoj carevini.

  1. 2.3.Borba za autonomiju i prve školske ustanove

Jedna od odluka Temišvarskog sabora, koja se bez sumnje može smatrati sudbonosnom, bila je da se u Karlovcima osnuje „Seminarijum“ koji bi predstavljao prvu ozbiljniju srpsku obrazovnu ustanovu sa nastavom po državnom planu i programu. Još tokom saborovanja prikupljena su znatna novčana sredstva od pojedinih učesnika, a donacija Dimitrija Anastasijevića Sabova novoizabranom mitropolitu Stratimiroviću omogućila je osnivanje Karlovačke gimnazije, koja je počela sa radom 1. novembra 1792. godine. Gimnazija je po ugledu na ostale takve škole u zemlji imala šest razreda, a nastava se izvodila na latinskom jeziku.

Saborske odluke o školovanju i obrazovanju srpskog stanovništva u Monarhiji podržao je i sam car Leopold II, koji je u dekretu od 23. aprila 1791. dao nalog da se u svim opštinama (parohijama) sa većinskim pravoslavnim življem osnuju trivijalne škole sa nastavom na maternjem jeziku i ćirilskim pismom. U naredbi se još navodi da ukoliko u sedištu parohija ne postoje stručni učitelji („preparande“), da njihovu ulogu preuzmu „za vrlo umerenu platu“ crkvena lica.

Jedan od prvih školskih nadzornika koji je reagovao na ovu carsku direktivu, bio je Avram Mrazović (1756-1826), koji je već imao višegodišnje iskustvo u institucionalnom organizovanju srpskih obrazovnih ustanova.Čovek – vizionar, Mrazović je još 1778. godine osnovao u Somboru prvu školu na kojoj su pored redovne nastave izvođeni i kursevi za učitelje – tzv. „Normu“, čiji je nastavni plan i program bio usklađen sa upravo izvršenom prosvetnom reformom u Monarhiji. Naime, koncept terezijanskih sveukupnih društvenih promena odnosio se i na reorganizovanje obrazovnog sistema.Reforma je predviđalaosnivanje jedinstvenog školskog sistema baziranog na tzv. „Normalnim učilištima“, sa jedinstvenim planovima i programima. „Norme“ su imale sedišta u distriktualnim inspektoratima duž Vojne granice, kako bi se u njima na povremenim „preparandskim tečajevima“ vršilo doškolovanje budućih učitelja trivijalnih škola. Somborska „Norma“ je trasirala put obarzovanja i modernizacije kulturnog nasleđa Srba u Habsburškoj monarhiji od jezika i književnosti do podizanja nacionalne svesti.

Svešteničko-učiteljske funkcije u obrazovanju srpske populacije u Habsburškoj monarhiji do kraja XVIIIveka još uvek nisu bile izdiferencirane, a takva situacija je prisutna i na početku XIXveka. Jer, ne samo da Srpska pravoslavna crkva ne odustaje od organizovanja sopstvenih škola, nego ni država još ne uspeva da u potpunosti preuzme ingerencije nad obrazovnim sistemom. Tako u sedištu Karlovačke mitropolije Stratimirović osniva 1794. godine prvu bogoslovsku školu u nameri da obrazuje sveštenički kadar koji bi bio kompetentan da preuzme i uloge učitelja. Prema mišljenju samog mitropolita - osnovni zadatak srpskih škola je da od učenika stvoredobre hrišćane, a to se može postići samo kroz dobro obrazovane sveštenike.Kako bi smanjili uticaj crkve u narodu, godinu dana kasnije Ugarsko namesničko veće donosi uputstvo o načinu osnivanja trivijalnih škola u Kraljevstvu na principu „gde postoji srpska parohija - tu se osniva državna škola“.

Stav Srpske pravoslavne crkve prema trivijalnim školama bio je jasan. U jednom pismu od 20. aprila 1797. upućenom Avramu Mrazoviću, mitropolit Stratimirović kaže: „Cilj seoskih škola sastoji se prvenstveno u tome da decu vaspitavaju da na njihovom maternjem jeziku poštuju boga, a ne da se bave bilo kakvim naukama i naobrazbom koja zahteva poznavanje više jezika. Ja ne želim da negiram da je poznavanje mađarskog jezika korisno deci naše veroispovesti. Ali, smatram da je neumesno da se za njegovo savladavanje koriste takve prinudne mere koje su u suprotnosti sa zdravim razumom i nepravedno i štetno utiču na normalan i krajnji cilj vaspitno-obrazovnog procesa“.[11]

Ovo „dvovlašće“ u obrazovanju srpskog naroda u Ugarskoj trajaće sve do 1810. godine, kada kancelar austrijske vlade postavlja Uroša Nestorovića (1765-1825) za vrhovnog inspektora svih pravoslavnih škola u Monarhiji. Dovođenjem Nestorovića na ovu funkciju bečki dvor je želeo da „izvrši korenitu reformu srpskih trivijalnih škola, osavremeni ih i usaglasi sa novonastalim stremljenjima austrijskog društva“.

Kao svojevrstan odgovor na odluku bečkog dvora možemo dovesti u vezu nameru mitropolita Stratimirovića i episkopa Gedeona Petrovića i Jovana Jovanovića da osnuju Srpsku gimnaziju u Novom Sadu. Donacijom Save Vukovića u iznosu od 20.000 forinti udareni su temelji buduće zgrade u dvorištu saborne crkve, koja je otpočela sa radom 1. oktobra 1811. godine.

U međuvremenu je i Uroš Nestorović izvršio pregled škola u bačkom, sremsko-slavonskom, banatskom i budimskom distriktu, a izveštaj koji je napisao lično caru Francu I (1768-1835) bio je više nego poražavajući. Opšta konstatacija o stanju srpskih pravoslavnih škola u Ugarskoj glasi:

„Pravoslavne škole u Monarhiji nalaze se u tako jadnom i žalosnom stanju da će se, ukoliko se ne preduzmu hitne mere radi njihove reorganizacije, u najkraćem vremenu ugasiti i čitav stari školski sistem potpuno raspasti“. U izveštaju se dalje taksativno navode razlozi za ovakvo stanje u školstvu, a oni se prevashodno odnose na nestručni nastavni kadar,nepostojanje stručnih učiteljskih škola za njihovo obrazovanje,nemaran odnos organa lokalne vlasti prema školama,nezainteresovanost distriktualnih direktora i nanadasve lošumaterijalnu situaciju. „Jedini izuzetak“ – ističe Nestorović, „jeste direktor bačkog distrikta Avram Mrazović, koji je preparandskim tečajevima snabdevao taj regio koliko-toliko sposobnim nastavnim kadrom“. Sve u svemu, vrhovni inspektor je došao do zaključka da je propadanje škola rezultat lošeg rukovanja njima, indirektno otužujući za takvo stanje Srpsku pravoslavnu crkvu – „za propadanje škola kriva je odbojnost sveštenstva prema bilo kakvoj vrsti obrazovanja“. Nasuprot tome, navodi se da „postoje sredine gde srpski narod sam traži od najviših organa vlasti dozvolu da može pristupiti prikupljanju novčanih sredstava za izgradnju i opremanje novih škola, a priča o tobožnjoj narodnoj odbojnosti da prihvati obrazovanje je najobičnija laž“.

Ovakva ocena imala je za cilj potpunu eliminaciju uticaja crkvene hijerarhije iz obrazovanja i školskog sistema uopšte. Prema Nestoroviću, osnovni zadatak obrazovanja je da od učenika stvori poštene i razumne ljude, odane i vladaru i otadžbini građane, pa tek na kraju istinske hrišćane. Nasuprot njegovim stavovima, mitropolit Stratimirović je smatrao da je „pravoslavna crkva isključivi čuvar nacionalnih tradicija, jedini nosilac idejnog, političkog i organizacionog jedinstva srpskog naroda u tuđini“, te nije dozvoljavao da se niko meša u tu njenu „svetu ulogu“.

Nestorović je u svom Dnevniku (Journal der Schulenbereisung vom Jahre 1810)zapisao da „principi koje zagovara Srpska pravoslavna crkva i mitropolit Stratimirović, nisu u skladu sa sadašnjim potrebama nacije i prilikama u kojim živimo“. A kako je crkva svu pažnju posvetila podizanju bogoslovija, tako se i Nestorović najviše angažuje na osnivanju preparandija, jer smatra da samo školovani učitelji mogu realizovati planove reforme obrazovanja. Upismu upućenom 5. februara 1811. Ugarskoj dvorskoj kancelariji on predlaže osnivanje tri preparandije: jednu u Sentandreji za Srbe, drugu u Aradu za Rumune i treću u Pešti za Grke. Predlog je bio prihvaćen i od samoga cara Franca I, koji je naredio vrhovnom školskom inspektoru da ga o svemu detaljno informiše.

Nakon usaglašavanja nastavnog plana i programa sa direktorom bečkog konvikta, kao i diskrepancije sa mitropolitom Stratimirovićem oko bogoslovskih predmeta, carskim dekretom od 22. maja 1812. godine odobren je Nestorovićev plan i program – nastavni predmeti i udžbenici za pravoslavne preparandije. Tako je 3/15. novembra svečano otvorena i počela sa radom Srpska učiteljska škola u Sentandreji – „Preparandija“.

Svoje negodovanje prva je ispoljila Karlovačka mitropolija usled gubitka svakog svetonazora nad radom ove škole, pa čak i u pitanju nastave katihetike (da li treba biblijsku istoriju i tumačenje Svetog pisma učiti zajedno i dr.). Ubrzo su krenule direktne optužbe Srpske pravoslavne crkve sa ciljem da diskredituju rad Preparandije, tako da je nastavničko veće bilo primorano da se za zaštitu obrati distriktualnom direktoru Georgiju Petroviću. No, kako je ovaj pokazao svu nezainteresovanost da suzbije napade i laži crkvene hijerarhije, kolektiv preparandije ga je optužio za „neprincipijelnu koalicuju“ sa crkvom.

U novonastalim okolnostima, a pod uticajem javnog mnjenja, Nestorović je počeo da razmišlja o preseljenju Preparandije u neko drugo mesto („u donjim krajevima“), gde bi dobio slične uslove za rad koje je svojevremeno dobio u Sentandreji.

Kako mu je somborski municipal prvi ponudio besplatno školsku zgradu, kao i da će o svom trošku izdržavati Preparandiju, Nestorović je 21. februara 1816. uputio zahtev Ugarskom namesničkom veću o preseljenju učiteljske škole iz Sentandreje za Sombor. Tako je na osnovu carskog dekreta od 17. maja i intimata Namesničkog veća od 11. juna 1816. odlučeno o preseljenju srpske Preparandije u skladu sa Nestorovićevim zahtevom.

Međutim, konfrontacije na liniji Karlovačka mitropolija - Ugarsko namesničko veće, po pitanju suprematije nad pravoslavnim trivijalnim školama nisu prestajale. Kako ni jedna strana u sukobu nije želela da popusti, usledile su brojne optužbe i zabrane. U parohijalne škole više se nisu mogli primati kandidati koji prethodno nisu završili preparandiju, jer „sveštenici ne mogu držati nastavu iz onih predmeta koje nisu slušali na bogosloviji izuzev čitanja, pisanja i crkvenog pojanja“. Ugarsko namesničko veće je 17. februara 1824. donelo odluku da se klerici ili otpuste iz učiteljske službe ili da se upute (ukoliko žele) na doškolovanje u preparandije. S druge strane, Mitropolija je sprovela anketu u 57 parohija na osnovu koje su doneti zaključci da svršeni bogoslovi učiteljsku dužnost obavljaju daleko savesnije i sa više umešnosti nego preparandi, da učenici kod bogoslova postižu bolje rezultate, kao i da učitelji uživaju veoma loš ugled u narodu, tako da su neke opštine izjavile da će se žaliti do cara, ako im neko nametne umesto bogoslova preparande za učitelje.[12]

  1. 2.4.Revolucija 1848 u Austriji i srpski pokret u Južnoj Ugarskoj

Apsolutistički režim kneza Meterniha pretvorio je bio Habsburšku monarhiju u pravu policijsku državu. Ugušivan je sistematski svaki slobodoumniji pokret, dok se o nekim “pravima čoveka i građanina” nije moglo ni pomišljati. Austrijska carevina, sastavljena od raznih naroda (“Nojeva barka nakrcana narodima”), bila je relikt starog političkog feudalnog ambijenta i teško se snalazila u novom vremenu, a njena “evropska uloga” živog bedema pred turskim naletima odavno je već bila zaboravljena. Zapravo, dok se od XV do XVIII veka odvijao svojevrsni integracioni (asimilacioni) proces, kada su se oko Beča okupljali razni mali narodi i države, kako bi pod “austrijskim kišobranom” mogli odoleti turskom naletu, posle prestanka turske opasnosti, počinje da se odvija sasvim suprotan proces. S buđenjem nacionalne svesti, od početka XIX veka, sve se više javljaju težnje, da se ta zajednica napusti i da se brojni narodi svrstaju u okvire sopstvenih nacionalnih država.

Nacionalna aktivnost Mađara, veoma živa i impulsivna u prvoj polovini XIX veka, dobila je postepeno karakter narodne borbe za punom nezavisnošću od Beča. Pucalo je na sve strane. Meternih je to osećao i zbog toga je kao jedino sredstvo za očuvanje monarhije pribegao represiji. Nije se preduzimalo ništa kako bi se artikulisali svi glasovi nezadovoljstva i da se država osloni na onaj deo populacije koji je, istina, tražio izmenu sistema, ali koji do tada još nije izlazio iz okvira državne zajednice.

Kad je u februaru 1848. izbila revolucija u Parizu, koja je srušila monarhiju i dovela do proglasa “Druge republike” u Francuskoj, zaljuljala se iz temelja i trošna austrijska zgrada. Planuše ustanci na sve strane – a gorelo je od Milana do Novog Sada.

Prvi se “bude” Italijani i Nemci, čije nacionalno ujedinjenje se moglo postići samo na štetu Habsburške monarhije.

Analogno ulozi Pijemonta i Pruske u italijanskom i nemačkom ujedinjenju, u Beču su strahovali da bi i jedna slobodna srpska država na Balkanu mogla postati privlačna tačka za njene južnoslovenske podanike.

Pokret za jačanje međusobnih slovenskih veza - nazvan panslavizmom, posmatran je s puno sumnjičenja kao čista politička akcija pod vođstvom Rusije i sa ciljem da u krajnjoj liniji njoj posluži. Kao svojevrstan odgovor na ovakva predviđanja sazvan je Sveslovenski kongres u Pragu na kom se učestvovali između ostalih i P.J. Šafarik, Lj. Štur, F. Pilacki, J. Dvoraček, J. Kolar, M. Ban, Đ. Daničić, V. St. Karadžić, P. Stamatović, O. Miloradov i dr. Ovaj skup pratili su i ulični nemiri. Demonstracije su se ubrzo prenele i na prestonicu Beč, gde dolazi do tzv. pobune “kluba čitalaca”. Meternih je morao podneti ostavku. Ali to nije smirilo uzavrele duhove, naročito ne tamo gde je pokret dobio karakter borbe za ustavne slobode i nacionalno oslobođenje.

Mađarske nacionaliste predvodio je temperamentni besednik Lajoš Košut. Njihov nacionalizam proizilazio je iz populacionog odnosa preme drugim narodima. Naime, na području zemalja krune Svetog Stevana (Ištvana) mađarski narod jeu odnosu prema ostalim narodima predstavljao manjinu, dok su državu i državne poslove zastupali i obavljali isključivo Mađari. U strahu da te privilegije ne izgube, odnosno da ih ne bi morali deliti s nekim drugim narodom (srpskim, hrvatskim, rumunskim ili slovačkim), oni su svim sredstvima nastojali da u Ugarskoj očuvaju mađarski karakter. Svakako das u tim namerama morali doći u sukob s ostalim narodima - u prvom redu sa Srbima i Hrvatima. Postavlja se pitanje zašto?

Naime, Srbi su imali svoje (stare) privilegije na koje su Mađari odavno zlurado gledali, dok su Hrvati isto tako čuvali svoja istoriska prava (sabor, jezik) koja su Mađari s indignacijom odbacivali. Na drugoj strain, Beč je često znao da upotrebi Srbe i Hrvate kao svoje oruđe za obuzdavanje mađarskih zahteva, što je još više doprinosilo stvaranju jaza između nesuđenih konstituenata.

Kada su stigle vesti o neredima u Beču i kada se saznalo šta nameravaju da traže Mađari - digli su svoj glas odmah i Srbi i Hrvati. Zagreb je postao vrlo aktivan i pod vođstvom bana Josipa Jelačića davao Ilirskom pokretu borbeni karakter, pokazivajući istovremeno nepokolebljivu vernost Habsburškoj dinastiji. Njegovi graničari (“krajišnici”) bili su najbolji deo austrijske vojske i u ono vreme mnogo odaniji dvoru nego bilo koji drugi rod. Oni su u tom duhu lojalnosti vaspitavani stolećima, bez obzira da li dužnost graničara obavljao Srbin ili Hrvat.

Srbi su već početkom marta 1848. proterali mesne opštinske vlasti u Zemunu i Pančevu, na čijem su čelu stajali Nemci, obrazujući pri tome narodnu gardu, tako da je izgledalo u prvi mah da pobuna nije uperena protiv Mađara. Nova vlast u Pančevu donosi odluku o istupanju iz Vojne granice, dok pobunjenici u Zemunu nose mađarsku zastavu. Istovremeno u Pešti srpski đaci (predvođeni mladim Svetozarom Miletićem) i predstavnici više desetina opština klicaju mađarskim revolucionarima. Narodni odbor, kome je pretsedavao Isidor Nikolić, doneo je u Budimu 6. marta svoje zaključke (tzv. “Peštanske punktacije”) u kojima je između ostalog stajalo:

"Srbi priznaju mađarsku narodnost i službenu upotrebu mađarskog jezika u Ugarskoj, ali zahtevaju da se i njihova narodnost prizna i da slobodno upotrebljavaju svoj jezik u svim njihovim delima, kao i da se to zakonom utvrdi".

U ostalim tačkama tražili su autonomiju crkve i škole; svoj narodni sabor - koji može neposredno komunicirati s carem i slobodno samostalno uređenje Vojne granice. Akt se završavao pokličem:

"Kralju vernost, domovini svaku žrtvu, a Mađarima bratsku ljubav!"

Međutim, uskoro se srpsko prijateljsko raspoloženje prema Mađarima izmenilo. Naime, u Pešti su imali sigurne dokaze da hrvatski Ilirski pokret poziva Srbe u saradnju protiv Mađara u ime sveslovenske solidarnosti. Matija Ban nalazio se stalno na relaciji Novi Sad - Zagreb, agitujući istovremeno i “za srpsku stvar”, ali i za sporazum sa Hrvatima.

Košut je dočekao novosadsku delegaciju rečima: “Nova, slobodarska i demokratska Ugarska, lišena feudalnih tereta i predrasuda, neće se prema svojim pripadnicima ponašati kao raniji režimi. Ne treba, s toga, tražiti zajemčivanje posebnih prava, koja neće nikog ugrožavati.” Srbi, poučeni ranijim “privilegijama” postali su oprezni na takve izjave, jer jedno su bile reči, a drugo dela. Dotadašnji postupci Mađara i njihov ultranacionalistički stav nisu im ulivali mnogo poverenja. Zato su oni uz opšta prava i slobode tražili separatno i svoja - srpska prava. Međutim, Pešta im to nije mogla dati iz principijelnih razloga svoje nacionalne politike, koja je nalagala jedinstvo države u svakom pogledu, kao i zbog činjenice da bi “srpski slučaj” mogli slediti i druge manjine koje žive u Ugarskoj.

Jedan od delegata, Đorđe Stratimirović, glavni organizator narodne garde u Pančevu i Zemunu, odgovorio je na ove Košutove reči, rečima - da Srbi mogu dobiti satisfakciju i nekom drugom mestu i uz nečiju drugu pomoću. Ove reči Košut je nazvao veleizdajom, zapretivši pri tome da će u tom slučaju između Srba i Mađara odlučivati mač.

Kod Srba su se tada s više strana mogli čuti pozivi da se ova situacija u Monarhiji iskoristi i izvede ujedinjenje Srba s obe strane Save i Dunava. Paša koji je tada još stolovao u Beogradu opominjao je austrijske vlasti na opasno vrenje. Beč se nalazio između “žrvnja i nakovnja” – trebalo se odrediti prema manjem zlu. Prema oceni dvora, mađarski separatizam je bio mnogo opasniji, nego svi nacionalizmi slovenskih naroda zajedno u Monarhiji. Za njih je ponovo kucnu čas da zavadom naroda osiguraju svoju vodeću ulogu u sve opterećujućoj monarhiji.

A na to se nije moralo dugo čekati - već 31. marta zvonio je Svetozar Miletić na uzbunu u čuruškoj crkvi i pozivao narod u borbu protiv Mađara. Miletić apeluje da srpske čete u austriskoj vojsci ne idu u Italiju, nego da ostanu u zemlji u odbrani sopstvenog stanovništva.

U Sremskim Karlovcima su Srbi početkom aprila 1848. usvojili program delovanja u kom se između ostalog kaže:

"Prvi i najpoglavitiji osnov teženja našeg taj je, da protiv svakog napadanja obezbedimo ne smo crkvu našu pravoslavnu, u kojoj jednoj savest naša nalazi utehe i spokojstva, no da sačuvamo zajedno i sveti onaj, ot dedova naši kao amanet nasleđeni kovčeg narodnosti naše, ime i jezik srpski, bez kojega bi ista ljubljena pravoslavna crkva lako sinove svoje preživeti mogla. Pružajmo dakle ruke jednokrvnoj i jednoplemenoj braći našoj Horvatima, s veselim iz dubljine srca uzklikom: da živi sloga, da živi trojedna kraljevina".

Srbi su tražili stvaranje vojvodstva, u koje bi ušli Srem, Bačka, Banat i Baranja. U zajedničkom zemaljskom Saboru Hrvata i Srba izabrani ban bio bi pretsednik, dok bi od naroda izabrani vojvoda bio bi potpretsednik Sabora. Zajedničko ministarstvo imalo bi polovinu Srba. Prema ovom program i Srbi bi imali i svoj poseban sabor (skupštinu), koja bi se sastajla svake godine i rešavala isključivo crkvena i školska pitanja. Sve ove zahteve trebala je da uobliči i verifikuje zakazana za početak maja - Velika narodna skupština.

Sredinom aprila izbili su ulučni neredi najpre u Kikindi, a zatim i u Novom Sadu. Mađari su proglasili vanredno stanje i dali široka ovlašćenja (podvođenje pod preki sud) odanom grofu Petru Čarnojeviću. Ponovo se dokazalo istorijsko pravilo da represija nad buntovnim narodom ima negativne posledice po same nalagodavce.

Zanimljivo je da je ovu atmosferu u Južnoj Ugarskoj hteo da iskoristi i knez Miloš Obrenović, koji se tada nalazio na svojim imanjima u Erdelju. On je, preko poverljivih osoba nudio usluge Mađarima, tražeći za uzvrat da ga priznaju kao srpskog despota u Južnoj Ugarskoj. Na ovu ideju Miloš nije došao samoinicijativno, nego su tu inicijativu dali njegovi saradnici, koji su smatrali da među Srbima u Ugarskoj ne postoji ni jedna ličnosti oko koje bi se svi složili i koja bi za obe strane bila kompromisno rešenje. Njegove planove razotkrio je Milivoj Blaznavac, tada mladi činovnik iz Srbije, koji se kao uhoda približio knezu i stekao njegovo poverenje.

Karlovački mitropolit Josif Rajačić, koji će imati jednu od glavnih uloga u pokretu, nije u početku bio za radikalne mere, jer je bio član mađarskog Gornjeg doma i učestvovao je u obrazovanju prve mađarske revolucionarne vlade na čelu sa Košutom i Deakom. Razumljivo je s toga, što se izvesno vreme kolebao pred novim događajima. Ali, narodno raspoloženje ponelo je na kraju i njega. Utoliko pre, što je u dnevni red “Majske skupštine” uvrštena tačka i o izboru srpskog patrijarha. Za svaki slučaj on je ipak, kao lojalan podanik, prijavio mađarskom ministarstvu prosvete sazivanje narodne skupštine za 1. maj 1848. godine.

  1. 2.5.Velika narodna skupština

Na dan zasedanja Velike narodne skupštine u Sremskim Karlovcima stiglo je mnoštvo naroda odasvud. Ulicama su se mešale rodoljubive i crkvene pesme, zvonila su zvona, a guslari su pevali o starim junaštvima. Na svima ustima behu imena Dušana, Lazara, Miloša – kao da se tražio njihov duh da dá blagoslov za predstojeće događaje. A glavni događaj bile su skupštinske odluke kojima su Srbi proglasili patrijaršiju i Vojvodinu. Za patrijarha je izabran mitropolit Rajačić, a za vojvodu graničarski pukovnik Stevan Šupljikac. Srpski narod proglasio je sebe "za narod politično slobodan i nezavisan pod domom austrijskim i obštom krunom ugarskom". U isto vreme objavljen je politički savez Srpske Vojvodine sa Trojednom Kraljevinom Hrvatske, Slavonije i Dalmacije. Novoformirani Narodni odbor, s patrijarhom na čelu, obratio se sredinom maja posebnim proglasom nemačkom i "vlaškom narodu" u Ugarskoj pozivajući i njih na saradnju.

Veze sa Srbijom bile su jasne i čvrste, iako se o njima u skupštinskim protokolima nije moglo govoriti otvoreno (srbijansku delegaciju predvodili su Prota Mateja Nenadović i mladi Jovan Ristić). I kod Hrvata je bila prisutna želja za saradnjom sa Srbijom. Zagreb je želeo da se ne cepa narodna snaga, nego da i Srbi i Hrvati idu zajednički protiv Mađara. S toga je ban Jelačić uputio Ivana Kukuljevića Sakcinskog da ide i u Karlovce i u Beograd. Trebalo je između ostalog raspraviti pitanje uređenja odnosa i kompetencija između Vojvodine i Srbije s jedne i Hrvatske i Slavonije s druge strane.

Međutim, u samoj Srbiji nije bilo ni razumevanja, a ni saglasnosti oko dešavanja ne samo u Sremskim Karlovcima, nego uopšte s one strane Dunava i Save. Ne ulazeći u dubinu problema vladajući Ustavobranitelji na čelu s knezom Aleksandrom Karađorđevićem jedino čega su se plašili bilo je ponovno pojavljivanje Obrenovića na političkoj sceni u njihovoj neposrednoj blizini.[13]

Iznenada, kako bi umirili Mađare, Beč donosi odluku da od proleća naredne godine čitavu Vojnu granicu podredio vladi u Pešti. Kao izraz čvrstih namera, Beč je po zahtevu mađaske vlade svrgnuo bana Jelačića sa vlasti. Kao dokaz da vladaju situacijom, Mađari su sve ono što su Srbi uredili proglasili za nezakonitim i kada im nije pošlo za rukom da odvrate Srbe od svojih namera, oni su 23. maja naredili da se proglasi opsadno stanje i upotrebi sila.

Srpsku deputaciju, koja je pošla caru da izloži narodne zahteve, predvodio je sam patrijarh. Na putu za Insbruk, gde se Ferdinand tada nalazio, deputacija je stigla u Zagreb. U Saboru je 24. Maja potpisan sporazum po kom Srbi i Hrvati u nastupajućoj borbi idu zajedno, potpuno združeni, i da se ni jedna strana neće zadovoljiti sama ma kakvim ustupcima bez zadovoljenja i druge strane.

Narodni odbor, bojeći se napada Mađara, pozvao je dobrovoljce na oružje. Oko Karlovaca i Novog Sada okupilo se nekoliko hiljada ljudi pod oružjem, sa dosta graničara i šajkaša, koji behu doveli i svoje topove.

General Hrabovski iz Petrovaradina, upozoravao je Dvor na raspoloženje u narodu i preporučivao da se ne razdražuju graničari, ali je sam lično učinio jedan ispad koji je požurio događaje, odgovorivši jednoj srpskoj deputaciji da on ne zna ni za srpsko ime ni za srpsku narodnost u Austriji. Ogorčeni, Srbi su još istog dana podneli caru tužbu protiv njega. 12. juna potpisan je sporazum između Narodnog odbora (Đ. Stratimirovića) i Hrabovskog i Čarnojevića s druge strane, koji je bio dosta liberalan. S mađarske strane pristalo se, da Srbi ostanu do 22. juna na okupu (i pod oružjem) i da sačekaju izveštaj od deputacije upućene caru, jer su već tada znali da odgovor neće biti povoljan. Naime, Ferdinand je već 7. juna primio srpsku deputaciju i kazao joj, sasvim u duhu mađarskih shvatanja, da je karlovački sabor sazvan nezakonito i da su zaključci na njemu doneti pod uplivom Srba iz Srbije, i da ih on zbog toga ne može potvrditi.

Izabrani vojvoda Stevan Šupljikac, kao dobro vaspitani graničarski oficir najpre je hteo da dobije za to odoborenje od svojih vlasti i od cara. Izbor ga je zatekao u Italiji, a kako je car u to vreme bio pod uticajem Mađara i protivan narodnim željama, Šupljikac je ostao na svom mestu. Vođstvo srpskog pokreta u Južnoj Ugarskoj je s toga pripalo Stratimiroviću.[14]

U jesen 1848. kada je došlo do novog raskida na relaciji Beč – Pešta (izbio je otvoreni ratni sukob), mađarska vlada je uvidela kako je opasno voditi borbu na dva fronta. Sam Košut je došao na misao, da Srbima ponudi sporazum. Mađari su nudili Srbima ravnopravnost, slobodu vere i narodnog jezika, potvrdu patrijarha i za Srbe posebnog bana u Slavoniji ravnopravnom banu Hrvatske. Čuvši za nove vetrove sa Citadele i u Beču su naprečac svi postal voljni da zadovolje srpske narodne zahteve i da potvrde zaključke majskog sabora. Šupljikac je 19. novembra potvrđen kao izabrani vojvoda, a načelno odobreno je i stvaranje Vojvodine. Ali i u času najveće opasnosti oprezni Beč nije hteo da se izjasni ni o njenom opsegu, ni o njenoj kompetenciji.

Ali sutradan, 20. novembra dogodila se na samom bečkom dvoru krupna promena. Car Ferdinand, slab i ograničen čovek, koji nije imao ni svoje dostojanstvo, a ni svoj državni progam, napustio je presto. Abdicirao je u korist svog sinovca osamnaestogodišnjeg Franca Josifa. A s novim carem trebao je otpočne i novi kurs bečke politike. Kako Mađari u prvi mah nisu priznali mladog cara, ovaj je svojim patentom od 3. decembra objavio potvrdu srpskog patrijarha i vojvode.

Austriji je srpska pomoć bila veoma potrebna, kako bi se jedan deo mađarske vojske odvojio za južno ratište. Ubrzo su počeli da pristižu i srbijanski dobrovoljaci na čelu sa Stevanom Kničaninom, ali na poziv patrijarha i austrijskog konzula, koji su im obećavali novčanu naknadu za tu pomoć. Vršeći smotru jednog tek prispelog dobrovoljačkog odreda iz Srbije, 15. decembra kod Pančeva vojvodu Šupljikca je udarila srčana kap. Ovde treba napomenuti da je Porta smatrala za dužnost da opomene srpske Ustavobranitelje zbog učešća srpskih dobrovoljaca u građanskom ratu u Austrijskoj carevini.

S obzirom da je već raniji postojao rascep u Narodnom odboru, kao i da je bila sve izvesnija mogućnost da se postavi Stratimirović za novog vojvodu, patrijarh je namerno odlagao imenovanje. Voleo je da vlast ostane usredsređena u njegovoj ruci. Vojvodina je, zapravo, počela bez vojvode i radila bez njega toliko meseci, tako da je Rajačić verovao da tako može ići i dalje, bez obzira na novonastale okolnosti i psihološko raspoloženje u narodu (koje je bilo za Đorđa Stratimirovića). Do potpunog raskola u srpskom pokretu dolazi nakon patrijarhove odluke da komandu vojske poveri generalu Kuzmanu Teodoroviću, istina Srbinu, ali čoveku malih sposobnosti, koji ni među svojima nije uživao naročit glas. Kada se pojavio Stratimirović sa svojim abmicijama, Rajačić energično ustade protiv njega, proglasi ga za odmetnika i naredi da ga zatvore. A kada se Narodni odbor stavio na stranu Stratimirovića, tada patriarh done odluku da suspenduje najviši organ izvršene vlasti koji je konstituisala Velika narodna skupština. Ubrzo je kod naroda prevladala sumnja i malodušnost.

U Austriji se novi car odlučio na reforme, a prva od njih bio je Ustav od 20. februara 1849. godine. Liberalan u načelu, Ustavom je određeno da Vojna granica ostane sa svojom vojničkom organizacijom kao sastavni deo vojske, a za Vojvodinu se predviđalo uređenje, koje će, oslanjajući se na stare povlastice, osigurati čuvanje srpske crkvene zajednice i njihovog narodnog imena.

Vojvodina je ostala bez srpskog vojvode. Car je patentom od 6. novembra 1849. dao Vojvodini, odnosno službenom Vojvodstvu Srbiji sledeće oblasti: srezove rumski i iločki, delove županije bačke, tamiške i torontalske sa većinskim srpskim življem, ali joj je pridružio i ceo Banat čija većinska populacija ne pripada srpskom etničkom korpusu. Tako je nova oblast, data tobože po srpskoj želji, ispala u stvari nesrpska. Središte te oblasti postao je Temišvar, sa službenim nemačkim jezikom. Građanski i vojnički zapovednici bili su redom stranci; nijedan jedini Srbin nije došao na to mesto. Srbi su ranije tražili, u nadi da će to očuvati Vojvodinu kao krunovinu (krunsku oblast), da austriski car uzme naziv “Velikog vojvode Vojvodstva Srbije”, i on je to i učinio, “kako bi ispunio narodne želje”. Ali mu to nije zasmetalo, da 15. decembra 1860. proglasi, da se Vojvodina i tamiški Banat spajaju ponovo sa Ugarskom Kraljevinom. Od sve borbe iz 1848. i 1849. godine ostalo je kao jedina trajna narodna "tekovina" obnova prazne patrijaršiske titule.

2.5 Epilog

Sudbonosnu ulogu u srpsko-mađarskim odnosima odigrala je revolucionarna 1848. godina, kada je odlukama Majske skupštine u Sremskim Karlovcima proglašena autonomna Srpska Vojvodina. Atribute državnosti simbolizovali su i novoizabrani patrijarh Josif Rajačić, kao i vojvoda Stevan Šupljikac. Znajući da svaki oblik političko-teritorijalne autonomije nacionalnih manjina pre ili kasnije dovodi do secesije, predstavnici mađarskih vlasti su u takvoj tvorevini videli neprijateljski separatizam prema integritetu i suverenitetu Ugarske Kraljevine. Nakon ugušenja revolucije i donošenjem proliberalnog ali centralističkog Ustava od 4. marta 1849. godine, u članu 72. proglašeno je kao zasebna oblast „Vojvodstvo Srbija i Tamiški Banat“. Međutim, u takvoj Vojvodini – samo po imenu srpskoj, Srbi su u odnosu na ostale narodnosti u njoj jedva činili jednu četvrtinu stanovništva (22,4%). S obzirom na ulogu koju su Srbi u revoluciji imali, savremenici ovih dešavanja su proglasili da su takvom Vojvodinom Srbi za nagradu dobili isto što i Mađari za kaznu, odnosno da je prolivena srpska krv donela samo njihovom crkvenom poglavaru titulu patrijarha.

Habsburška monarhija – „Nojeva barka nakrcana narodima“, ponovo se počela ljuljati krajem pedesetih godina XIX veka. Potrešen Bahovim apsolutizmom iznutra i porazima kod Mađente i Solferina spolja, Beč je opet bio u poziciji da traži modus vivendi sa Peštom, a kao znak dobre volje, carskim dekretom od 27. decembra 1860. ukinuto je Srpsko Vojvodstvo na osnovu „državnopravnih pretenzija Ugarske Kraljevine“. A kako se o ovoj carskoj odluci mogao jedino izjasniti narodno-crkveni sabor, isti je sazvan na crkveni praznik Blagovesti, za 2. april 1861. godine. Kao što se moglo i očekivati, većina poslanika na Blagoveštenskom saboru koja je pripadala konzervativno-klerikalnoj struji izjasnila se za lojalnost Beču, dok je u manjini ostala nova liberalno-demokratska struja narodnjaka predvođena Svetozarom Miletićem, koja se žestoko usprotivila ukidanju autonomije.

Posle potpisivanja Austro-Ugarske nagodbe 1867, Karlovačka mitropolija pripala je mađarskom delu Dvojne monarhije, tako da je celokupna srpska autonomija zavisila od ugarskih državnih organa, čije odluke je formalno-pravno samo potvrđivao zajednički vladar u svojstvu mađarskog kralja. Srpska prava su potvrđena ponovo IX zakonskim članom Ugarskog sabora godinu dana nakon potpisivanja Nagodbe i Uredbom o uređenju crkvenih, školskih i fondacionih poslova grčko-istočne mitropolije, tzv. „Reskriptom“. Osnovna karakteristika ovih pravnih akata sastojala se u tome što je „crkveno-školska autonomija priznata na osnovu XX zakonskog člana Ugarskog sabora od 1848, a ne na osnovu privilegija dobijenih od Habsburga“.[15]

Na osnovu Reskripta, konfesionalne škole su se nalazile pod upravom crkveno-školskih odbora, a finansirale su se iz parohijalnih fondova. Sva nastava u njima izvodila se na srpskom jeziku, sve do 1879. godine kada je kao obavezan predmet uveden mađarski jezik. Veroispovedne škole su u pogledu materijalnih uslova daleko zaostajale za komunalnim školama koje su finansirane iz državnog budžeta.

Crkveno-školska autonomija ponovo se našla na udara 1907. godine, kada je Ugarski sabor usvojio XXVII zakonski član (poznatiji pod nazivom „Aponjijeva uredba“), po kom su sve narodne škole podvrgnute kontroli državnih prosvetnih organa, sa obavezom vaspitanja učenika u duhu pripadnosti mađarskoj državi i „političkoj naciji“. Naime, svi oni učitelji koji predaju mađarski jezik, račun, zemljopis, istoriju i građansko pravo po nastavnom planu i programu odobrenom od ugarskog ministarstva prosvete dobili su ovom Uredbom poseban dodatak na platu. Tako je „veštom politikom“ država stimulisala učitelje nemađarskih naroda da daju svoj doprinos mađarizaciji.[16]

Na drugoj strani, i Srbi svojim nejedinstvenim odnosom prema autonomiji olakšavaju realizaciju mađarskih ciljeva. Od Blagoveštenskog sabora gotovo svaki naradno-crkveni skup je poprište sukoba između klerikalne struje i svetovne opozicije koju su predvodili poslanici Radikalne, Liberalne i Samostalne stranke. Suština konfrontacija poticala je iz različitih stavova po pitanju mesta i uloge Srpske pravoslavne crkve u životu Srba u Ugarskoj. Klerikalci su smatrali da je Arhijerejski sinod suveren u svim oblastima života, dok su predstavnici građanskih partija sve više isticali načela prirodnog i političkog prava, priznajući crkvi suverenitet samo u verskom pogledu. Pored ovih, ideološko-dogmatskih sukoba, mnogo značajniji su bili oni koji su utucali na javno mnjenje i podele u društvu. A njih je bilo na pretek – od sporova oko uprave i korišćenja narodno-crkvenih fondova, izbora patrijarha i obeležavanja 500-godišnjice Kosovske bitke, do slučaja „Beočinske kaje“ i zločina zvanog „Tucindanska tragedija“.

Da situacija unutar srpske narodno-crkvene autonomije u okviru Ugarske Kraljevine postane još komplikovanija (a ne samo bipolarna) pobrinuli su se sami akteri. Tako se nezadovoljan radom Sinoda oko usvajanja „Jedinstvenog statuta“ povlači u manastir Grgeteg arhimandrit Ilarion Ruvarac. S druge strane, srpske građanske stranke kao opozicione stranke jedne malobrojne narodnosti, nisu imale nikakvog izgleda da vrše neku značajniju ulogu u političkom životu mađarske države, pa su težište svoga interesovanja prebacile na probleme iz domena autonomije. Međutim, kako je svaka od njih imala svoj program rešavanja tekućih problema, tako su se sve više međusobom sukobljavale do te mere da su pojedini sukobi imali čak i smrtne posledice. Takvo stanje u autonomiji poslužiće kao izgovor mađarskim vlastima da je sve više sužavaju, ostavljajući samo neke njene simbole da egzistiraju kao uspomena na Arsenija III Crnojevića.  

Na prelasku iz XIX u XX vek srpska autonomija je bila u dubokoj krizi izazvanoj mađarskim zakonodavnim ograničenjima i sukobima interesnih grupa koje su jedna drugoj osporavale primat u vođenju srpske nacionalne politike. Nije bilo pravog kormilara da preuzme mali brod trošne srpske autonomije po uzburkanom moru Dvojne monarhije, jer se posada međusobno gložila oko prava i dužnosti, a nezadovoljna sopstvenom sudbinom često je proklinjala i more i davno preminulog „vođu puta“.

A kada su se odnosi između Austro-Ugarske i Srbije do te mere zaoštrili (izazvani Majskim prevratom, topovskim pitanjem, Carinskim ratom, aneksionom krizom i dr), samo je bilo pitanje vremena kada će između njih izbiti rat.[17] U takvim okolnostima je 1912. godine doneta odluka Ugarskog sabora o ukidanju svih prava i privilegija koje su uživali Srbi u okviru svoje crkveno-školske autonomije.[18]

Politika mađarskih vlasti nalagala je mobilnost srpskog naroda na pojačanu borbu za očuvanje svojih prava i privilegija. Međutim ratni planovi Austro-Ugarske nisu dozvoljavali postojanje bilo kakvog srpskog uporišta na tlu zemalja krune Svetog Stefana koji bi proklamovane ciljeve sabotirao ili na bilo koji drugi način doveo u pitanje, tako da je a priori autonomija morala biti ukinuta.


[1] Život srpskog seljaka (meropha i sebra) u srednjem veku bio je veoma težak – za redovnu obavezu morao je da 104 dana godišnje besplatno radi za svog vlastelina i da crkvi plati desetak ili da na crkvenom imanju radi 36 dana.

[2] Postavlja se pitanje šta je srpskog seljaka moglo vezati za državu u kojoj vlada samo gola borba za vlast - u kojoj se ukorenilo oceubistvo i bratoubistvo i u kojoj ništa nije bilo sveto. Kada je mogao njegov vlastelin da angažuje turske najamnike protiv drugog vlastelina - seljak se s pravom zapitao zašto da onda on ne primi te iste Turke za svoje nove gospodare? U ime koje to državne ideje i tradicije može takva vlastela da ga poziva na žrtvu?

[3] Prvo sultansko pismo pisano ćirilicom napisano je 10. jula 1430. a uputio ga je sultan Murat II Dubrovčanima. Ćirilicom je pisan i mirovni ugovor između sultana Bajazita II i mađarskog kralja Ladislava iz 1498.

[4]Posle pada srpske srednjovekovne države (1459), tradicija srpskih titularnih despota nastavila se u Južnoj Ugarskoj. Srpski despoti personifikovali su nepostojeću državu u dosta specifičnim okolnostima – bez određene teritorije, zahvaljujući samo prebeglom srpskom narodu sticao se osećaj srpskog državnog kontinuiteta. Srbi su sve prisutniji u mađarskoj dunavskoj flotili, husarskim odredima i kraljevskoj Crnoj legiji. Kako bi što bolje iskoristio njihov ratnički potencijal Matija Korvin (1440-1490) imenuje 1471. godine Vuka Grgura Brankovića (Zmaj Ognjena Vuka) za prvog srpskog despota u Ugarskoj. Imenovanje osoba titulom koju su nosili poslednji srpski vladari stvarao se utisak državotvornog kontinuiteta i na tuđoj zemlji. Nakon njegove smrti (1485) titulu despota su nosili Đorđe i Jovan Branković, Ivaniš i Stjepan Berislavić. Poslednji srpski despot bio je Pavle Bakić, koji je neposredno nakon imenovanja 1537. godine, poginuo u boju s Turcima kod Đakova. Nakon njegove pogibije izgubio se i poslednji simbol srpke srednjovekovne državnosti. Tu ulogu će dve decenije kasnije (1557) preuzeti obnovljena Pećka patrijaršija.

[5]Jedina osoba koja je kratkotrajno uspela da organizuje Srbe bio je Jovan Nenad, legendarni "car", jedna neobična i još uvek misteriozna ličnost. Narod, uplašen i zbunjen, poverovao je u njegove natprirodne sposobnosti i moć komunikaciju sa samim Bogom (jer je instiktivno tražio i očekivao da se dogodi neko čudo). A Jovan Nenad je imao sve ono što je narod upravo priželjkivao - kombinaciju narodnog borca, hajdučkog avanturiste i socialnog revolucionara. Pljačkao je plemićke dvorove, napadao trgovačke karavane, ali ulazio i u borbe s Turcima. Hrabrost mu se mešala s drskošću, popularnost sa terorom. Razumljivo je s toga, što je oko sebe okupio vrlo brzo nekoliko hiljada ljudi (oko 25000). Turske čete i posedi koji su se tada nalazili u Bačkoj bili su još malobrojni i Jovan Nenad ih je mogao bez velike muke savladati. To ga je pročulo i podiglo ugled u narodu. Za svoju prestonicu izabrao je Suboticu.

[6]Položaj Krajišnika u Vojnoj krajini zavisio je od stanja odnosa između dve carevine. Ukoliko su ti odnosi bili napeti i da je pretila neposredna ratna opasnost austrijskoj carevini, utoliko je položaj Vlaha (Srba) bio povoljniji; i suprotno, u periodima mira – taj položaj je bivao sve teži, opterećen raznim kontribucijama, dobrovoljnim radom i obaveznom vojnom službom.

[7] Njegova porodica potiče od stare kuće Brankovića. Đorđe se rodio u Jenopolju, 1645. Njegov predak vladika Mojsej koji je upravljao jenopoljskom eparhijom, rodonačelnik je vladičanske "dinastije" Brankovića. Njega je u eparhiji nasledio sin Sava I, ovoga sinovac Longin. I Đorđev stariji brat, Sava II, bio je sveštenik, i postao je pravoslavni arhiepiskop u Erdelju. Đorđe je vrlo mlad stupio 1663. u diplomatsku službu erdeljskog kneza MihailaApafija, te je u svojstvu diplomate proveo nekolike godine u Turskoj. Putovao je i u Rusiju i Vlašku. Već 1673. god., uobražava sebi veliku političku karijeru, počeo se izdavati za potomka srpskih despota. Napušta kneza Apafija i prilazi Austriji. Učinio je to s toga, što je knez rđavo postupao s njegovim bratom i počeo progoniti pravoslavne. U Beču je u jednoj svojoj pretstavci iz 1683. izneo planove za budućnost carevine u slučaju rata s Turcima – tvrdeći pri tome da bi mogao na granici Ugarske stvoriti "neku vrstu države nalik na Hrvatsku, koja bi branila Ugarsku od turskih provala", pošto "Srbi znaju da su u provincijama, tamo prema Beogradu, nekada vladali njegovi preci". Austriji u tom trenutku njegova saradnja nije bila potrebna, niti su bečke kancelarije takve vrste predloga uzimale ozbiljno u razmatranje. Međutim, prilike na ratištu nakon 1688. nalagale su Austriji da joj je svaka vrsta pomoći više nego dobro došla.

[8]Iako je i sam patrijarh Arsenije III pred kraj života uputio molbenicu bečkom dvoru, da pomognu u osnivanju škola i štamparija za Srbe, a pismo istog sadržaja dve godine kasnije (1708) uputio i njegov naslednik mitropolit Isaija Đaković, vlast se teško odlučivala da ovim zahtevima izađe u susret. Ali kada su se na taj korak konačno odlučili, naišli su na odbijanje upravo onih koji su ih koliko do juče za tu pomoć molili. Tako se u jednom pismu iz 1721. godine, upućenom ruskom caru Petru Velikom, mitropolit Mojsije Petrović žali kako im „katolički kaluđeri nude i škole i štamparije, i sve što im treba, ali“ -pita se mitropolit Mojsije – „kuda bi to odvelo naš jadni narod?“

[9]U pojasu Vojne granice pored narodnih, tzv. „trivijalnih“ škola u kojima je nastava trajala godinu-dve, a ponekad i pet-šest godina, odnosno sve dok učenik ne bi naučio čitati, pisati i osnove veronauke na slavjanoserpskom jeziku, sve više se osnivaju i nemačke – tzv. „normalne“ škole u cilju obrazovanja budućeg vojničkog kadra. Karakteristično za ove škole bilo je to da su pravoslavni učenici mogli slušati nastavu iz veronauke na svom maternjem jeziku.

[10]Ova zakonska odluka je „ublažena“ u reskriptu Ilirske dvorske kancelarije od 9. septembra 1791, kojim se nacionalnim manjinama ostavlja mogućnost „dobrovoljnog učenja“ mađarskog jezika, uz napomenu da bi bilo dobro da ga uče oni đaci koji žele da nastave školovanje ili imaju nameru da stupe u javnu službu Ugarske Kraljevine.

[11]Nakon „školskog pitanja“, ubrzo se pokrenulo i tzv. „jezičko pitanje“. Naime, kako Srbi nisu imali ni jedinstveni pravopis, a ni jedinstvenu gramatiku, na inicijativu Ugarske dvorske kancelarije sazvana je 19. avgusta 1798. godine konferencija u Pešti koja je trebala da donese odluku o kodifikaciji i unifikaciji srpskog jezika. Iako je većina učesnika bila za primenu Dositejevog načela – „narod mora pisati i govoriti narodnim jezikom“, Stratimirović je uspeo da čisto lingvistički problem pretvori u krupno političko pitanje. Verujući da sudbina i položaj Srba u Habsburškoj monarhiji zavise od Rusije, on jenameravaoda formira jedinstven srpsko-ruski jezik kako bi „spojio“ ova dva naroda. Ovu njegovu ideju kasnije će pruzeti i Srpska pravoslavna crkva, što će predstavljati ogromnu prepreku Vuku Karadžiću da sprovede jezičku i pravopisnu reformu srpskog jezika.

[12]Anketa i izveštaji slične sadržine bili su predmet osporavanja druge strane. Tako je sačuvana žalba učitelja iz Banata koji su uputili interpelaciju caru u kojoj zahtevaju da budu oslobođeni od obaveznog ispomaganja sveštenicima u crkvama. Njihov zahtev bio je u skladu sa odlukom vlasti da se učitelji nacionalnih škola imaju osloboditi svih poslova koji bi ih mogli ometati u izvođenju nastave.

[13] Beograd se podelio na tri grupe po ovom pitanju. Jednu grupaciju je predvodio stari Vučić (oni nisu bili ni za kakav oblik mešanja Srbije u stvari preko Save i Dunava; sam Vučić nije voleo "prečane" i u narodu je vodio agitaciju protiv njih); drugu grupu je predvodio Petronijević (oni su se kolebali) i treću liniju je predvodio Garašanin (frankofil, uživao je kneževo poverenje, a kada je izbila buna u Mađarskoj, on i njegovi ljudi bili su za akciju). Sam knez Aleksandar Karađorđević takođe se kolebao. I verovatno bi ostao pasivan, da se nije javila akcija kneza Miloša, koji je krajem maja posetio Zagreb, s namerom da odatle produži i za Sremske Karlovce. Malo posle toga pojavio se i knez Mihailo u Novom Sadu, očigledno s istim ciljem – da agituje u narodu u korist Obrenovića. Pod uticajem njihove aktivnosti, a usled bojazni da ta aktivnost ne prouzrokuje njegovu štetu, rešio je i knez Aleksandar da i Srbija, ali samo preko dobrovoljaca, uzme učešća u ustanku.

[14] Većih borbi između Srba i Mađara u početku nije bilo više od mesec dana. Mađari su se trudili da u anarhičnu situaciju unesu reda pomoću vojske i njenih organa, a Srbi da se obezbede zauzimajući izvesne strateške položaje. Prva veća borba razvila sepočetkom jula oko Sentomaša (Srbobrana), koji su Srbi utvrdili, a koji su Mađari uzaludno pokušavali da osvoje. Građanski rat uzeo je potom pun zamah. U jednom pismenom aktu generalu Hrabovskom od 20. jula patrijarh je energično izjavio, da će Srbi, ne nađu li pravog razumevanja za svoja prava kod nadležnih, opozvati svoju graničarsku braću iz Italije, pozvati sve Slovene u pomoć i obratiti se velikim silama i da će čak s Karlom Albertom u Italiji sklopiti savez. Ko tone hvata se i za vrelo gvožđe. Neće biti nikakvo čudo ako se oni "bace u naručja" ne možda samo Rusiji, nego čak i Turskoj. Takve reči, u pismenom aktu, sa tako odgovornog mesta, pale su u našoj prošlosti sa tolikom otvorenošću prvi put; to je ujedno i najbolji dokaz do koje se mere bilo trpelo narodno ogorčenje. Poslednjeg jula uputio je patriarh prekor banu Jelačiću, što Hrvati ništa ne preduzimaju dok se oni bore, i zapretio je, da će raskinuti savez. Po zahtevu Mađara Dvor je, usred te krize, 21. jula bio doneo odluku, da se patriarh svrgava sa svog dostojanstva, i da administraciju karlovačke mitropolije ima primiti bački vladika Platon Atanacković.

[15]Srpski poslanici u Ugarskom saboru su protestvovali protiv usvajanja Reskripta, pozivajući se i dalje na „istorijske privilegije“. U svakom slučaju, Reskriptom je omogućeno mađarskoj vladi direktno mešanje u srpska autonomna prava, što je u praksi značilo njihovo permanentno sužavanje.

[16]Aponjijeva uredba nalagala je vođenje svih školskih protokolarnih dokumenata i dnevnika i na mađarskom jeziku, da u svakoj učionici na vidnom mestu stoji mađarski grb, kao i da se na zgradama za vreme praznika istakne mađarska zastava. Isto tako, nastavna sredstva koja se koriste u srpskim školama moraju biti „domaćiproizvod i ne smeju sadržavati aluziju na stranu istoriju ili zemljopis, niti ih dovoditi u vezu sa stranom državom ili narodom“. Na kraju, kaže se u Uredbi, da „nastava i vaspitanje moraju razvijati i učvršćivati u duši detinjoj duh privrženosti ugarskoj državi i pripadanja ugarskom narodu“.

[17]Rešenje srpskog pitanja u Austro-Ugarskoj dostiglo je kritičnu tačku nakon Prvog balkanskog rata, s kojim je Srbija posle više od pet vekova povratila Kosovo. Istovremeno Srbija postaje svojevrsni balkanski Pijemont u okupljanju južnoslovenskih narod, koji su zahtevali trajno rešenje svog nacionalnog pitanja. A ono se moglo rešiti samo temeljnim preuređenjem Dvojne monarhije, što je a priori podrazumevalo dramatične sukobe nepredvidivih razmera i krajnjih ishoda. Želeći pak da izbegne konfrontacije unutar carevine, bečki dvor se odlučuje za jedan preventivni – „mali rat“ protiv Srbije, kao lakšu opciju za rešenje nagomilanih unutrašnjih problema.

[18]Mnogobrojni poverljivi austrougarski izveštaji iz toga vremena svedoče da se nakon ukidanja autonomije u lojalnost Srba više nije moglo verovati, kao i da se za vreme Balkanskih ratova (1912-1913) njihov separatizam sve više ispoljavao.

Izvor : maturski.org - BsR

pdfSlavko Gavrilovic - Srbi u Habsburskoj monarhiji


 Seoba Srba u Kraljevinu Ugarsku u XIV i XV veku

Portal Poreklo objavljuje tekst istoričara i člana SANU Sime Ćirkovića (1929-2009), jednu od najvrednijih analiza istorijskih tragova i zapisa o velikim seobama srpskog naroda u kraljevinu Ugarsku u XIV i XV veku.

Naučnu literaturu o najstarijem talasu seoba u Ugarsku, karakteriše ogromna nesrazmera između veličine i značaja teme i pažnje i interesa koji je privukla. Ne može se tvrditi da naša istorijska literatura nije imala otvorene oči za velika pomeranja naroda, za promenu pozornice na kojoj su se odigravali pojedini činovi srpske istorijske drame.

Naprotiv, ona je sve promene mesta radnje primala k znanju i uključivala ih kao nešto prirodno i po sebi razumljivo u izlaganje politike i svake druge istorije; nije se brinula za sama preseljavanja, za dramatične događaje koji su ih pratili, tragične okolnosti pod kojima su napuštana stara naselja i ništa manje tegobe prilagođavanja novome ambijentu. Nebriga se može objasniti dvojakim uticajima, s jedne strane malobrojnim i fragmentarnim izvorima, a s druge strane, privlačnošću i nadmoći one seobe koja je nazvana „velikom“. Sve ono što se desilo ranije u senci je seobe pod Čarnojevićem, a od nje su izvodili svoje poreklo ne samo porodice i naselja, nego u popularnim predstavama srpski narod Vojvodine.

Tu široko rasprostranjenu zabludu nisu, naravno, delili učeni poznavaoci istorije. Već je Pavle Julinac znao za despote iz kuće Brankovića u Sremu, a Rajić je o njima i Jakšićima opširno pisao. Ako je ostalo neke sumnje, morala su je razvejati izdanja turskih deftera za osvojene delove Ugarske sa mnoštvom srpskih i slovenskih imena naselja i stanovnika na veoma širokom prostoru. Masovno srpsko prisustvo na velikoj teritoriji od Komorana do Erdelja u drugoj polovini XVI veka nije moglo biti sporno, ali su ostale mnoge nedoumice u odnosu na hronologiju doseljavanja, oblasti iz kojih su došli, raspored na novom zemljištu. Pitanja o starom zavičaju, plemenskoj pripadnosti, o daljem poreklu retko su i postavljana. Nisu nemar i lenjost učinili da istoričari ostave bez odgovora ta pitanja o seobama, nego je to uslovila nevolja. Izvori su malobrojni, atomizovani, raspršeni po teško pristupačnim edicijama, preteški za interpretaciju. Otuda su i odgovori bili uopšteni, povučeni najgrubljim crtama, koje su kao uzroke za pokret stanovništva navodile tursku opasnost i glad, seobe na sever vezivale za vreme posle kosovskog boja, despotske posede, za bežanje pred Turcima i obrazovanje bedema za odbranu ugarskih granica. Na to se svodi sažetak nedovršenog poglavlja o migracijama u Jirečekovim predradnjama za Istoriju Srba.

Kod Srba preseljenih u Ugarsku najpre se počela u modernom smislu istraživati istorija; oni su dobili dobre opšte preglede — setimo se dela Radonića i Ivića — a nisu bili zanemareni ni u regionalnoj i lokalnoj mađarskoj literaturi XIX veka, pa ipak mi danas nemamo istorije tih predčarnojevićevskih seoba, kao događaja, koji su uticali na sudbinu velikih masa stanovnika i situaciju prostranih oblasti i na jugu i na severu. Možda smo se istoriji tih ranih migracija najviše približili srazmerno nedavno, u drugoj knjizi Istorije srpskog naroda (1981), nastojeći da se prepoznaju pojedine etape i struje seoba, problemi u novoj domovini.

Usredsređujući se ovoga puta na same seobe i nastojeći da izlaganje dobije što je moguće potpuniju empirijsku podlogu, svesno ćemo izbegavati ono što je opšte, što predstavlja okvir situacija u kojima dolazi do seoba, jer su osnovni elementi ovom auditoriju dobro poznati. Istraživačke instrumente usmerićemo prema migracijama, nastojeći da iskoristimo građu sabranu strpljivim radom generacija istraživača.

Ostavićemo po strani tiha pomeranja kao što su razgranjavanja vlaških ili arbanaških katuna, zatim oscilatorna kretanja tzv. transhumantnog stočarenja, periodično smenjivanje života u planinskim ispašama i zimovištima; premeštaje u okviru unutrašnje kolonizacije u vreme demografskog pritiska. Iako kod ovog predmeta nema naročitih konceptualnih teškoća, ipak možemo kao kriterij razgraničenja uzeti odnos vremena i prostora: ukoliko pomeranje stanovništva duže traje i ukoliko manji prostor zahvata, utoliko je manje interesantno za istoriju migracija. S druge strane, što je veći broj ljudi zahvaćen utoliko je premeštanje za nas zanimljivije. U vezi s tim moramo uvesti modifikaciju dopuštajući da interes privuku i seobe sasvim malih grupa, čak pojedinih porodica, ukoliko su one većeg značaja.

Po prirodi svojoj naša izvorna građa nastala je u crkvenim i feudalnim sredinama, pa izražava interesovanja i vrednosne orijentacije vrhova društva, ima u vidu daleko više kneževe i gospodu, moćnike i vladare, nego mali svet koji se pojavljuje kao anonimna masa statista u velikim događajima ili mu se posveti pažnja kod masovnih stradanja i patnji. Socijalna uslovljenost naše građe i jednostranost koja iz nje proističe ne mogu se anulirati ako hoćemo da ostanemo empirijska disciplina, ne možemo pretpostavkama ili dedukcijama uvoditi narodne mase. Ne moramo, naravno, feudalne predstave o svetu i društvu, o ljudskom položaju conditio humana, prihvatiti kao svoje i davati im univerzalni karakter; dužni smo da ukažemo na izobličenost i jednostranost.

Bežanje pred Turcima, prislno preseljavanje Beograđana u Carigrad

Najpogodniju polaznu tačku za naše razmatranje mogu predstavljati izričiti podaci izvora XIV i XV veka o premeštanjima masa stanovništva, i to ne uopšte, u Evropi, nego na ovom tlu sa koga polaze seobe koje su predmet našeg izlaganja. Ima takvih podataka koji potvrđuju rezonovanja istoričara, koji su ratovima i pustošenjima pripisivali da su izazivale seobe. U jednoj povelji iz Dušanovog vremena izričito se spominje „kada su plenili Turci Anatoliju, tada su došli slobodni ljudi iz Grka na crkvenu zemlju u vreme svetoga kralja“. Bežanje pred Turcima ne može da iznenadi kad se ima na umu ono što izvori govore o plenu iz zemalja koje Turci pustoše, u kome su uvek bili i ljudi, vođeni u roblje i kasnije prodavani. Ostali su i opisi ljudi, žena i dece, u dugim povorkama vezanim konjima za repove. Iz istorije turskih osvajanja ovakvi podaci su poznati, pa ih nije potrebno ovde opširno navoditi. Izdvajam ovde samo nekoliko svedočanstva iz vremena oko prvog osvajanja Despotovine (1438—1440) zbog toga što sadrže brojeve koji su, verovatno, preterani ali mogu da dočaraju veličinu depopulacije. Franjevci iz Carigrada javljali su da je iz Srbije odvedeno 1438. više od 60.000 duša, iz Erdelja iste godine 30—40.000, iz cele Jugoistočne Evrope za dve godine 1439—40. ukupno 160.000, odnosno za period 1436—1442. isti izvori procenjuju da je odvučeno više od 400.000 ljudi. Beleže se i gubici na putovanjima: u zimu 1440. od 7000 zarobljenih u Srbiji 3.000 je umrlo od hladnoće i napada zveri.

Pored ovog odvlačenja ljudi u roblje radi prodaje, veoma rano se javljaju svedočanstva o odvlačenju stanovništva u okviru kolonizacione akcije. O stradanju Mitrovice posle nikopoljske bitke, o kome znaju domaći ugarski izvori, srpski letopisi beleže pod 1396: „Sije leto Turci na Ugre vojevaše, Dmitrovce preseliše u Brusu“. Iz 1466. imamo poznati savremeni zapis o preseljavanju stanovnika Ohrida u Carigrad. Posle osvajanja Beograda njegovi stanovnici su preseljeni u okolinu Carigrada, gde su im tragovi do danas ostali sačuvani.

Kolonizacione akcije s političkim ciljem preduzimali su i srpski vladari. Nemamo podataka o preseljavanju s jednog poseda na drugi, što je česta pojava u drugim zemljama, ali imamo izričito svedočanstvo o tome da je Dušan posle osvajanja Bera (Verija) oterao stare stanovnike i doveo svoje ljude: „Većinu njih (tj. žitelja Verije) ako ne i sve, Kralj osvojivši grad progna, a pošto se još uvek plašio od odmetanja grada, naseli ne malo vojnika i neke od svojih velikaša“ — priča Jovan Kantakuzin.

Imamo podataka o napuštanju zemlje i bežanju zbog gladi. Poznate su nam samo grupe izgladnelih jadnika koje su se uputile u Dubrovnik da bi tu našle spas ili se ukrcale u brodove i prešle na drugu obalu Jadrana. Od takvih preseljenika potiču bar neke među južnoslovenskim kolonijama u Italiji. Dubrovnik je pred ovim „gladnicama“ (famelici), naročito brojnim 1454. godine, zatvarao kapije u strahu od zaraza i nereda. Ostali su potresni opisi kako su sa obala preklinjali i bogoradili da ih prime u barke i odvezu i tako spasu.

Prelazak granice na Savi i Dunavu

Ovih nekoliko podataka smo naveli da bi se videli tipičim uzroci napuštanja ognjišta, koji su delovali i na veći deo seoba u Ugarsku u XIV i XV veku. Ostaje nam da se osvrnemo i na situaciju duž granice koju su seobe prelazile. Bitna je razlika između perioda kada je duž Save i Dunava išla granica Ugarske i Srbije i perioda kada su se do te iste granice trajno proširili Turci. Dobro je poznato da su tvrđave na granici: Mačvu, Beograd, Golubac imali pod svojom vlašću ugarski kraljevi, a u nekim periodima i pojas teritorija u Mačvi i Braničevu, kasnije samo u Mačvi. Smenjivali su se periodi mira sa periodima neprijateljstava, čestih naročito za vlade Milutina i Dušana. U mirnim vremenima granica se prelazila na uhodanim mestima, trgovalo se i razmenjivalo, ali nisu zabeležena pomeranja stanovnika slična onima iz XV veka. Veća pustošenja i stradanja oblasti s jedne i druge strane granice počinju, kako su tačno uočili istoričari prošlog stoleća, ubrzo posle kosovske, i imaju nejednak ritam zavisan od odnosa Ugarske i Srbije sa Osmanlijama i od mere turskog ekspanzionizma, Vladavine Bajazita I, Murata II i, naročito Mehmeda P, odlikuju se agresivnošću, čije posledice dopiru do krajeva za koje smo ovde zainteresovani, a izrazito zatišje vlada 1402—1425, kada su Turci prvenstveno zabavljeni unutrašnjim borbama među Bajazitovim naslednicima.

To se poklapa sa vladavinom despota Stefana, kada su izrazito dobri odnosi između Ugarske i Srbije, i kada su oblasti s jedne i s druge strane granice tešnje povezane nego ikad ranije. Dok smo iz prethodnih perioda obavešteni skoro samo o utvrđenjima, sada se može koistatovati i uspon gradskih naselja, starih kao što su Beograd i Braničevo ili novih kao što su Rudišta, Zaslon, Smederevo na južnoj, a obnovljena Mitrovica, Zemun, Kovin i Haram ili Hram na severnoj strani reka. Četvrt veka slobodnog kretanja preko granica i redovnih trgovinskih veza olakšalo je približavanje žitelja razdvojenih granicom upoznavanje oblasti na drugoj strani i pospešilo neka tiha i dugotrajna pomeranja stanovništva, kojima se tok ne može pratiti, ali se vide rezultati.

Ovom periodu mira sledi, kao što je dobro poznato, još četvrt veka jednakih opštih uslova što se srpsko-ugarskih odnosa tiče, ali različitih po tome što su teritorije s obe strane granice bile kad češće kad ređe pogođene turskim provalama i pustošenjima, što je pratila depopulacija i što je davalo povoda za seobe i pomeranja stanovništva.

Pad Srpske Despotovine 1459.godine

Prelom nastaje padom Srpske Despotovine 1459., kome kao neka predigra prethodi privremeno osvajanje 1439—1444. godine. Utvrđenja južno od Save i Dunava, s izuzetkom Beograda, ne brane više kao predstraže Ugarsku, pretvorena su u gnezda iz kojih se manji ili veći odredi mogu zaletati na ugarsku teritoriju i pleniti je i pustošiti. Sava i Dunav posle 1459. razdvajaju neprijateljske države, razgraničavaju hrišćanski i islamski svet. Ipak, posle nekog vremena, politikom ofanzive i odmazde u vreme kralja Matije Korvina, uspostavljen je red na granici i u vreme kad nisu bila na snazi formalna primirja. Mira sa neprijateljima hrišćanstva nije moglo biti, po rečima kralja Matije, ali primirja su sklapana počev od 1479., i ona su zabranjivala upade preko granice, što se nazivalo „haramluk“ ili „četa“, dopuštala prelazak granice na određenim mestima i predviđala mehanizme za rešavanje sporova. O prilikama na granici biće još reči povodom pojedinih talasa seoba, ovde je važno istaći razliku između perioda rata i perioda kad je vladalo primirje, vreme ratovanja bilo je i vreme seoba. Takav režim je vladao sve do osvajanja Beograda i Srema.

U skladu sa tim bitno različitim situacijama nameće se sama od sebe podela na dva perioda: prvi do 1459. i drugi do 1521, ali ćemo ga mi pratiti samo do kraja veka. Ako bismo pre no što se upustimo u pokušaj rekonstruisanja istorije pojedinih seoba, jednim pogledom obuhvatili sva kretanja prema severu u prvom periodu, morali bismo zapaziti dva toka seoba: jedan tih, postepen, kontinuiran, jedva primetan kroz raspoložive izvore, i drugi, bolje osvetljen, dinamičan, isprekidan. Prvi je zahvatao male ljude u velikim masama, drugi velikane i feudalnu gospodu, pojedinačno ili u malim grupama. Dve struje teku odvojeno, tek ponekad se ukrštaju, recimo u slučajevima kada preseljena vlastela na svoje nove posede dovodi svoje sunarodnike iz starog kraja.

Naseljavanje braće Kraljevića Marka u Ugarsku

Među velikašima su prvi nama poznati preseljenici sinovi kralja Vukašina Andrijaš i Dmitar. Oni nisu napustili zemlje u Makedoniji prilikom turskog osvajanja 1395, nego su se, kako odnedavno znamo, razišli sa bratom Markom još u proleće 1394. godine. U Dubrovniku su podigli svoje delove od srebra koje im je otac pohranio pre više od četvrt veka, i odatle pošli u Ugarsku. Tamo su stupili u službu kralja Žigmunda Luksemburškog. Andrijaš je u toku sledećih pet godina nestao, dok je Dmitar ostavio traga u dokumentima (do 1407), zapisan kao sin kralja Vukašina, kastelan grada Vilagoša i župan zarandske županije. U vezi sa njihovom sudbinom vredi se prisetiti činjenice da je Marko kao turski vazal poginuo u bici na Rovinama maja 1395, kada su mu braća već bila u službi kralja Žigmunda, i kad su, najverovatnije, bili u taboru kralja i vojvode Mirče. Rascep u porodici će svakako igrati neku ulogu u nastajanju epskih pesama o Kraljeviću Marku i bratu Andrijašu, omiljenim junacima „bugarštica“.

Despot Stefan Lazarević bio je drugi uglednik koji se na osoben način ustalio u Ugarskoj. Kao vazal kralja Žigmunda od 1403—04. on je dobio prvo Beograd, Mačvu i Golubac, nekad sporne gradove i teritorije, a zatim pre jula 1411. i prostrane posede u Ugarskoj. Vlastelinstvo despota Stefana se sastojalo od nekoliko kompleksa: 34 sela oko grada Debrecina i trgovišta Besermenja, 15 sela i selišta u satmarskoj županiji sa rudarskim naseljima Satmar, Nemci, Nađbanja, Felšebanja, bio je župan tri županije. Do vremena Đurđa Brankovića uključeni su i drugi posedi: Apatin i Aranjan u bodroškoj županiji, grad Bečej na ostrvu u Tisi, trgovišta Bečej i Bečkerek u torontalskoj županiji, Đurađ je imao i gradove oko Tise (Tokaj, Talja, Regec), posle pada Smedereva dobio je već spomenuti Vilagošvar sa stotinak sela, a imao je i Slankamen i još dva sela u sremskoj i 7 sela u bačkoj županiji.

Nisu samo srpski vladari sticali posede u Ugarskoj, već i njihovi velikaši. Poznati su mali delovi poseda istaknutih pojedinaca: čelnika Radiča, vojvode Mihajla, protovestijara Bogdana, nekog Vladislava, koji je zabeležen kao „baron“. Ne možemo se opširnije baviti despotskim i velikaškim posedima u Ugarskoj iako je to veoma značajna i privlačna tema, naročito problemi njihovog očuvanja i gubljenja, moramo se ograničiti na one aspekte koji su bliži srži naše teme. Pre svega, spomenuta gospoda nisu trajno živela na svojim ugarskim posedima, za Đurđa Brankovića znamo da se sklonio pre pada Smedereva, i da je kasnije, u danima opasnosti, premeštao svoju riznicu. Posedi su pored ekonomske namene i funkcije pribežišta služili i tome da srpske feudalce jače vežu za Ugarsku Kraljevinu, da ih uključe u njen odbrambeni sistem itd. Značaj ovih prvih poseda je bio u tome što su služili kao primer i obrazac srpskoj gospodi druge polovine XV veka. Sa gledišta naše teme značajna je i uloga u preseljavanju stanovništva iz Srbije, o kojoj imamo dve vrste svedočanstva. S jedne strane se vidi da su činovnici i zastupnici despota na njihovim posedima bivali bar delom Srbi. Brajan se zvao podžupan torontalske županije, Vlatko je bio kastelan Vilagoša, Brajislav se zvao njegov zamenik. S druge strane, iz vremena naslednika kralja Žigmunda i kasnijih vladara imamo saborske odluke i dekrete kojima se despotu Srbije, celjskom Grofu i drugima zabranjuje da svoje posede, trgove, utvrđenja i gradove ustupaju strancima ili došljacima, smeli su postavljati samo Ugre, što je značilo podanike ugarskog kralja. Uloga despotskih poseda u naseljavanju može se proceniti i po tome što se grupe srpskih naseljenika izvan pojasa uz granicu najpre nalaze u krajevima gde su bili delovi despotskog vlastelinstva.

Tiho preseljavanje „malih“ ljudi

Ona druga tiha struja ostaje znatnim delom neprimetna, jedva prepoznatljiva po svojim rezultatima. Podataka ima tek toliko da možemo zapaziti neku vrstu nagiba, kojim se populacija sliva od juga ka severu. Savu su prelazili ratnici i ugarski državni dostojanstvenici nakratko, dolazeći sa severa, dok su mali ljudi idući u suprotnom smeru ostajali trajno iza granice. Teško bismo i to mogli konstatovati da nije podataka o crkvenoj situaciji. U popisima sakupljača papske desetine iz tridesetih godina XIV veka parohije uz Savu su siromašne, nekad bez ikakvih prihoda zbog jeretika i šizmatika.

Odavno su poznata svedočenja iz 1437. o delovanju čuvenog franjevačkog propovednika fra Jakova iz Marke, koja su dali župan požeške županije i biskupi sremski i bosanski, tvrdeći svaki za sebe ali saglasno da „veći deo spomenutih krajeva Srema nastanjuju Rašani, iako neki gradovi i sela važe kao hrišćanski (tj. katolički), u većini žive Rašani i Bosanci izmešani sa hrišćanima (tj. katolicima)“. U jednom od tih formalnih svedočanstava kaže se da i „na drugoj strani Dunava, približno u dubini od jedne milje, takođe žive izmešani Rašani, bosanski jeretici i hrišćani (tj. katolici)“. To je, naravno, nedovoljno za procenu brojnosti i udela došljaka u ukupnoj populaciji, ali je dovoljno da potvrdi prisustvo talasa doseljenika, koji će biti zbrisan događajima sredinom veka.

Nešto slično se može zapaziti i na dunavskom delu granice. Već početkom XV veka Kovin i sela pod gradom, Bavanište i Skorenovac, imaju srpsko stanovništvo. Prateći sudbinu tih ljudi, ovde možemo zapaziti smenjivanje migracionih talasa. Situacija se temeljito izmenila u vreme kada su Turci 1439. opsedali Smederevo. Tada se Jedan turski odred prebacio preko Dunava, oplenio naselje Kovin (ne tvrđavu) i odveo deo stanovnika u roblje. Drugi deo stanovnika Kovina i spomenutih sela nije sačekao turski napad, uputio se sa ženama, decom, imovinom koja se mogla nositi u unutrašnjost Ugarske „sklanjajući glave pod tuđe krovove“, kako o njima kaže savremeni tekst. Naišli su na pogodno mesto, opustelo sedište kod crkve svetog Avrama na ostrvu Čepel, južno od Budima. Oživeli su naselje i preneli na njega ime svoga starog zavičaja, tako da će se zvati Gornji Kovin ili Srpski Kovin, Rackeve. Kontinuitet sa Kovinom na Dunavu naglašen je i u povlasticama, koje je stanovnicima novog naselja potvrdio kralj Vladislav I u oktobru 1440. Tim privilegijama kovinskim treba zahvaliti za ono malo što znamo o seobi Kovinaca. A privilegije su, da spomenemo još i to, napravljene po obrascu onih koje je 1428. izdao kralj Žigmund Bugarima koji su dobegli i bili naseljeni na ostrvu Rožd, pored koga se razvilo naselje Sentandreja. Tragovi njihovi su ostali sve do velike seobe.

Naseljavanje Srba uz Tisu

U to burno vreme jedna grupa Srba je pošla uz Tisu i naselila se pre 1442. u županiji Spoljni Solnok, u blizini jednog kompleksa despotskih poseda. Nije poznato odakle su ovi Srbi došli, ali se može s razlogom pretpostaviti da su iz Despotovine, jer su imali status „kraljevskih Raca“ (Rasciani regales), potčinjeni su bili kralju, imali vojvodu koji se zvao Jakov, možda je to rodonačelnik Jakšića, i „kapetane ili sudije“, koji su se zvali Đorđe, Pavle i Radoslav. Nije poznato da li se ova grupa vratila po obnavljanju Despotovine 1444. Iz prvog perioda nema drugih vesti o seobama, ali ima podataka o grupama Srba ili pojedincima dospelim u mesta daleka od matične zemlje. Takvu grupu susrećemo 1453. u Vilagošvaru, sigurno u vezi sa despotskim posedom, selo sa srpskim imenom Racfalu 1454. u dalekoj heveškoj županiji.

Prvi period možemo zaokružiti ističući važnu činjenicu da su u periodu unutrašnjih borbi od 1445. a naročito od 1448, između stranke Hunjadija i stranke Celjskog, u koju je bio uvučen i Đurađ Branković, sva despotska dobra postepeno oduzeta, tako da u trenutku pada Srbije 1459. nijedno selo nije bilo u rukama potomaka Đurđa Brankovića. Tome treba, verovatno, pripisati činjenicu da konačno osvajanje Despotovine nije pratio egzodus vlastele u pravcu Ugarske, kako bi se očekivalo imajući u vidu odnose iz vremena kralja Žigmunda i despota Stefana. Jedna od teških posledica unutrašnjih stranačkih borbi je bila i u tome, da je Ugarska prestala biti gostoljubiva sredina za srpske ratnike i vlastelu. Ona će to ponovo postati nekoliko godina kasnije zahvaljujući svesnom i upornom angažovanju kralja Matije Korvina.

Dolazak Rašana u opustošeni Srem

Jedan savremeni izvor može da nas uvede u prilike na početku drugog perioda. Ugarski velikaš iz okoline kralja Matije obaveštava iz Tate svoga korespondenta u Češkoj u novembru 1463. o kraljevim uspesima postignutim osvajanjem Jajca (tvrđava još tada nije pala), Zvečaja i severne Bosne. U Ugarskom Kraljevstvu — kaže on — više nema straha od Turaka, jer od Beograda, gde se Sava uliva u Dunav primećuje pisac, duž Save, kralj je naredio da se podignu utvrđenja na mestima gde su Turci tokom više proteklih godina provinciju sremsku, na ovoj strani Save, napadali radi pustošenja. Postavio je kralj kapetana toga dela kraljevstva gospodina Petra de Zakol, župana Tamiškog, koji je prošloga leta pobedio vojsku Ali-bega. Već sada se iz tih tvrđava plene oblasti kraljevstva Raške, odakle je ranije bilo napadano ovo kraljevstvo, i sada će se iz plenjenja kraljevstva Raške preobraziti sremska provincija, jer Rašani dolaze na ovu stranu Save da nasele pusta mesta.

Ovo retko informativno a slabo zapaženo mesto, uprkos optimizmu, nerealnom u svetlosti kasnijih događaja, realno osvetljava situaciju na granici. Ono je nastalo u periodu ravnoteže kada je lanac tvrđava na tlu Bosne (Zvečaj, Srebrnik, Teočak), duž Save (Mitrovica, Kupunik, Barič, Beograd), duž Dunava (Kovin, Haram, Dranko, Laslovar, Oršava, Severin) uspevao da pruži zaštitu stanovništvu iza granične linije. Tome je prethodilo nekoliko godina, to je tačio od 1459, turskog pustošenja u kojima je Srem, kako se vidi opusteo u velikoj meri. Sa gledišta naše teme veoma su važne okolnosti koje iz toga slede: bar jedan deo ranijih doseljenika u Srem morao je tražiti pribežište dublje u unutrašnjosti, kao što se to činilo 1439; a zatim, teritorija Srema je ostala pusta vapijući za naseljavanjem, koje kraljevi branioci granica postižu milom ili silom, pleneći susedne oblasti na turskoj strani granice.

Obaveštenja iz navedenog pisma potvrđuju i neke izjave samoga kralja Matije, a još više njegova politika u sledećim godinama, zaokupljena oživljavanjem opustelih oblasti. U jednom pismu Venecijancima iz 1462. kralj se žalio da su u protekle tri godine, dakle od 1459, Turci iz njegove zemlje odvukli više od 200.000 stanovnika. (Ovde moram primetiti da je usled nesporazuma u jednoj staroj mađarskoj zbirci regesta ovaj broj tako upotrebljen kao da se odnosi na stanovnike Srbije koji su prešli u Ugarsku. Radonić ga je u tom smislu upotrebio u svojoj na francuskom objavljenoj kratkoj istoriji Srba u Ugarskoj, odatle su je preuzeli Jireček, zatim Ivić, a kasnije je bezoroj puta ponovljeno, i teško i sporo će se ta greška otklanjati.) Nadoknađivanje tog gubitka kralj Matija je shvatio kao svoju vladarsku misiju. Izvori iz kasnijih godina pokazuju da je veoma ozbiljno shvatao populacionu politiku, da je prepoznavao njene različite dimenzije, da nije prestajao da iznalazi rešenja. Jedno od sredstava te politike sastojalo se u privlačenju i pozivanju srpske vlastele zaostale na turskoj teritoriji. Za kratko vreme pridobio je nekoliko uglednih porodica i pojedinaca ustupajući im posede i dodeljujući dostojanstva. Tako su kralju prišli Dmitar i Jovan Jakšići, kojima je 1464. dao vlastelinstvo oko grada Nađ-Laka. Najkasnije do sredine te godine došao je kralju Vuk Grgurević, unuk Đurđa Brankovića, kome je dodeljena despotska titula vakantna od 1459. Te godine je preko Dubrovnika došao Miloš Belmužević, koji se u svome testamentu sećao „kada dojdoh do poganeh na ugarski arsag v dni svetloga kralja Matejaša“. On se prisetio poziva i obećanja vere da je došao „na njegove svetlosti krstjanstvo i veru i sve ugarske velike i male gospode veru“. Od ranije su kod kralja bili Vladislav Hercegović i sin Balša, a pridružili su se do 1466. Ivaniš Vlatković, Radič Banović iz Bosne, Grgur Popović iz kruga Brankovića.

Događaji iz kasnijih godina jasno pokazuju da se kralju Matiji isplatilo ono što je uložio u ugledne došljake iz Srbije i Bosne. Dobio je sposobne ratnike, koji su okupili svoje zemljake, zapovednike ličnih banderija ili odreda kraljevih najamnika, naročito lako oklopljene konjice, koju su većinom sačinjavali Srbi, zapovednike tvrđavskih posada, okretne pregovarače, posebno s Turcima. Neki od tada doseljenih Srba su se proslavili junaštvom kao despot Vuk, braća Jakšići i Miloš Belmužević, i uzdigli u red ugarskih velikaša.

Ugari preuzeli turske metode prema doseljenim Srbima

Kod velike mase sitnih ljudi pomoću kojih je trebalo oživeti naselja i obrađivati zapuštena imanja, kralj se nije oslanjao na spontano doseljavanje — suviše veliki brojevi su bili u pitanju — već je posegao za turskim metodama. Kako je sam pisao, on je želeo da ljudima sa neprijateljske teritorije naseli svoje zapustele oblasti, pa je od samog početka vojne akcije povezivao sa izvođenjem stanovništva sa turskog područja. U toj vrsti populacione politike, koja je donosila velika stradanja i patnje srpskom življu pod turskom vlašću u oblastima blizu granice, kralj je nailazio na dve vrste smetnji. Jednu je činio turski odbrambeni sistem, veoma sličan ugarskom, oslonjen na posade u tvrđavama i mrežu uhoda i špijuna, čiji je zadatak bio da onemogući iznenađenja. S kraja veka imamo savremene izveštaje o izjalovljenim napadima zbog toga što se stanovništvo razbežalo, obavešteno o predstojećem pohodu. Druga smetnja je dolazila iz sopstvenog tabora od strane nekih zapovednika koji su odbijali da odvode posle pohoda ljude u roblje, jer im to hrišćanska savest nije dozvoljavala. Kralj Matija je zbog toga tražio od pape oproštajnicu, koja bi izričito dozvoljavala da se ljudi uhvaćeni u neprijateljskoj zemlji mogu dovesti, naseliti u njegovoj zemlji ili držati kao roblje. Koliko se može razabrati, ta kontroverza je proistekla iz mešanja argumenata, zemlja je bila neprijateljska, ali su stanovnici bili hrišćani. Srbi su odvlačeni preko granice ali nisu držani u kući kao roblje niti prodavani, nego su naseljavani na opustela zemljišta obrađujući ih kao i ostalo zemljoradničko stanovništvo Ugarske. Ugledni zarobljenici su držani u ropstvu radi otkupa i u ratovima među hrišćanskim državama. Kralj Matija se, kao što ćemo videti, tom vrstom skrupula nije dao zaustaviti.

On je u Rimu imao još jednu zanimljivu intervenciju, tražio je, naime, da se od strane Turaka odvučeni supružnici smatraju za mrtve, tako da oni koji su preostali, mogu sklopiti drugi brak. U svojim zahtevima ukazivao je na štetu koja nastaje za državu: nije se rađalo potomstvo, rasturane su baštine, jer su ljudi odlazili u tuđe zemlje. Na jednom drugom mestu sam upozorio na to, da je kraljeva briga o povećanju stanovništva umela da dobije neobične oblike. Po svedočenju breslanskog biskupa Emenloera, prilikom osvajanja grada Kostolanja zatečeno je u tvrđavi 400 husitskih žena, koje je kralj Matija poslao u Srem da ih poudaju za Srbe. Očigledno u ponovo kolonizovanom graničnom Sremu nedostajalo je ženskinja, a u odnosu na jeretike i šizmatike nisu iskrsavali problemi zbog nerazrešivosti braka.

Kontraverzni brojevi preseljenih ljudi

Kraljeva politika preseljavanja najpotpunije dolazi do izraza u nekoliko ratnih operacija o kojima su sačuvani savremeni izveštaji. U nekima od njih su navedeni i brojevi preseljenih ljudi, preterani, koliko se moglo utvrditi. Za vreme ratovanja u Bosni u jesen 1463. treba da je od Turaka oslobođeno 15.000 hrišćana i odvedeno u Ugarsku. Prilikom ratovanja oko Šapca, Zvornika i Smedereva u zimu 1475/76. ne spominje se odvođenje stanovnika, verovatno zbog toga što su operacije bile u domašaju kraljevih ratnika među kojima je bilo egzodusa, pratili su pohode koje je kralj Matija uputio na Srbiju i Bosnu 1480. i u Srbiju 1481. Svaki od pohoda na Srbiju, išli su dolinom Morave, drugi čak do Kruševca, bio je praćen ogromnim brojem iseljenih stanovnika, po 50.000 što samo u dve godine iznosi 100.000 duša. Izveštaji pominju ogromno dugu povorku kola na kojima su bile porodice i stvari preseljavanih stanovnika, zatim teškoće na putu zbog rđavih vremenskih prilika, tehničke probleme prebacivanja preko Dunava. Posle drugog pohoda doseljenici su dovedeni u temišvarski kraj, odakle su se sigurno razišli po inače slabo naseljenom Banatu i Pomorišju, u koje su Srbi dospeli već ranijim seobama manjih grupa. Na drugom mestu sam izrazio sumnju u tačnost brojki koje navodi sam kralj u pismima, oslanjajući se na vesti svojih zapovednika. To bi značilo da se na turskoj teritoriji, koja je bila u domašaju kraljevih ratnika među kojima je bilo i mnogo Srba, ugasilo oko 20.000 ognjišta ili 1.000 sela, a to bi pokrivalo površinu od 6 nahija veličine beogradske iz početka turske vlasti. No, ako je stvarni broj preseljenih bio znatno manji, čak upola manji, opet to znači ogromne perturbacije na obe strane granice. Treba samo pomisliti na prazan prostor koji je ostao u Pomoravlju i setiti se da su defteri iz 1468. i 1476. govorili o stočarima koji su u te krajeve sigurno naseljeni posle pada Despotovine. Seobama iz 1480. i 1481. morala je uslediti nova kolonizacija, koja je dovela već treći talas stanovništva. A dovela ih je sigurno, jer je u pohodu 1493, nastavljajući politiku Matije Korvina i posle njegove smrti, kapetan Donjih Krajeva Pavle Kinjiži, poveo veliki broj stanovnika iz šire okoline Smedereva i naselio ih u Ugarsku. Međutim, u pohodu u Posavinu 1494. Turci su, saznavši šta se sprema i stanovništvo sklonili u obližnje planine, verovatno Cer. U poslednje tri decenije XV v. bilo je srazmerno dugih perioda formalnog „primirja“, kad se pregovaralo i o odvučenom stanovništvu, pri čemu su se zahtevi i jedne i druge strane potirali. Inače su se Turci zalagali za to, da se zabrani kretanje preko granica, dok su ga Ugri odobravali, ne bojeći se bežanja sa svoga područja.

Olakšica za doseljene Srbe – oslobađanje od plaćanja crkvene desetine

Za srpske iseljenike iz vremena kralja Matije veoma su važna bila nastojanja da im se položaj olakša i da se trajno vežu za ugarsko tle. Najviše tu dolazi do izraza u verskim odnosima. Odlukama sabora, doseljeni Srbi su, kao i ostali pravoslavci bili oslobođeni plaćanja crkvene desetine, koju je ubirala katolička crkva. Od njih je upimana novčana dažbina „hrišćanski dipar“, čiji je iznos postepeno uvećavan. Ako bi katolik i pravoslavac zajednički obrađivali zemlju, desetina je davana samo od polovine katolika. Ipak je bilo sporova, ponekad oštrih, ali sporova je bilo i među prelatima i feudalcima katolicima. Kralj Matija je 1477. kod pape Siksta IV izdejstvovao encikliku kojom se katoličkim prelatima i sveštenstvu u Ugarskoj preporučivao tolerantan stav prema inovernim došljacima. Papa je tražio da hrišćane grčkog obreda ne izbegavaju, ne vređaju u propovedima, da ih ne žigošu kao nepravilno krštene, da ih primaju u katoličke crkve i sahranjuju u katolička groblja kad to zatraže, da im ne uskraćuju obrede ako nema pravoslavnih sveštenika. Sve je to trebalo da pridobije za katoličku crkvu i olakša pokatoličavanje. Međutim, sa Srbima se preseljavalo i sveštenstvo, koje je održavalo veze sa Svetom Gorom i pravoslavnom jerarhijom pod turskom vlašću. Starešina pravoslavaca u Ugarskoj bio je beogradski mitropolit.

Inače Srbi doseljeni u ovim prvim talasima, u predmohačkom periodu, nisu imali neke posebne privilegije, niti su živeli po posebnom pravu. Položaj pojediica ili porodice zavisio je od socijalne sredine u koju bi se uključio. Zemljoradnici su obrađivali zemlju pod jednakim uslovima sa drugim seljacima. Mnogi su zahvaljujući ličnoj slobodi i brojnosti porodica bili u stanju da prihvate neku plaćenu vojnu dužnost kao husari, „vojnici“ u posadama tvrđava ili šajkaši. Potrebe za ratnicima su bile velike i udeo Srba u vojnim snagama sve primetniji ukoliko je vreme proticalo, sve do Mohača i pokreta Jovana Nenada.

Zaključak: Preseljavanja Srba su bila prinudna

Posmatrane u celini, najranije srpske migracije pokazuju izvesne crte, kojima bi vredelo posvetiti više pažnje no što je to moguće u zaključku ovog predavanja. Pre svega, one su toliko brojne i raznovrsne da bi se teško mogle svesti na jedan tip i pripisati uniformni uzroci. Iako su u krajnjoj liniji iza svih ili skoro svih događaja povezani s Turcima, turskim osvajanjima i turskom vlašću, ipak se povodi pojedinih migracija, pa i čitavih talasa u znatnoj meri razlikuju. Iz našeg istraživanja, proizlazi, čini se, da je u tadašnjim kretanjima stanovništva srazmerno malo spontanosti, a veoma mnogo direktne ili indirektne prinude. Usudio bih se da dodam da su pokrenute i premeštane mnogo veće mase stanovništva, nego što se to prećutno pretpostavlja, ali naša istorijsko-demografska istraživanja su toliko nerazvijena da je prerano stavljati u bilo kakav odnos ove preseljenike prema ukupnoj tadašnjoj srpskoj populaciji. Najzad, ove rane seobe su veoma dinamične, u pojedinim krajevima, kao što su Srem, Posavina i Pomoravlje i po tri puta se smenilo stanovništvo u toku jednog stoleća. O tome će valjati voditi računa u rezonovanjima o poreklu stanovništva, o jezičkim pojavama, narodnoj kulturi itd.

IZVOR: Sima Ćirković, istoričar i član SANU, jedan od vodećih poznavalaca srpskog srednjeg veka



 Srbi su jedna od zvaničnih nacionalnih manjina u Mađarskoj.
Po poslednjem službenom popisu iz 2011. godine, u Mađarskoj je živelo ukupno 10.038 Srba. Po regionima (županijama) taj broj je bio sledeći:

Budimpešta (Budapest) - 1.851
Bač-Kiškun (Bács-Kiskun) - 795
Baranja (Baranya) - 703
Bekeš (Békés) - 582
Boršod-Abauj-Zemplen (Borsod-Abaúj-Zemplén) - 45
Čongrad (Csongrád) - 1.177
Fejer (Fejér) - 156
Đer-Mošon-Šopron (Győr-Moson-Sopron) - 79
Hajdu-Bihar (Hajdú-Bihar) - 47
Heveš (Heves) - 30
Jas-Nađkun-Solnok (Jász-Nagykun-Szolnok) - 42
Komarom-Estergom (Komárom-Esztergom) - 79
Nograd (Nógrád) - 13
Pešta (Pest) - 1.306
Šomođ (Somogy) - 104
Sabolč-Satmar-Bereg (Szabolcs-Szatmár-Bereg) - 23
Tolna (Tolna) - 164
Vaš (Vas) - 48
Vesprem (Veszprém) - 67
Zala (Zala) – 39


Srbi u Mađarskoj žive u nizu naselja gde obično ne čine više od 2-5% stanovništva (do 300 Srba). Ova naselja su često udaljena i nalaze se u nekoliko županija srednje i južne Mađarske (Peštanska, Čongradska, Baranjska, Bač-Kiškun), što se nepovoljno odražava na stanje srpske zajednice. U celoj Mađarskoj ima svega nekoliko naselja sa više od 100 Srba (Batanja, Lovra, Santovo, Deska, Čip).

Danas je jedino većinski srpsko mesto u Mađarskoj selo Lovra (Lórév) na Čipskom „ostrvu“, zapravo Dunavskoj adi južno od Budimpešte. Najbrojnija srpska zajednica živi u Batanji (oko 350 Srba). Manje srpske zajednice mogu se i danas naći po gradovima kao što su: Budimpešta (Budapest), Sentandreja (Szentendre), Segedin (Szeged), Baja (Baja) i po manjim naseljima poput Pomaza (Pomáz), Kalaza (Kalász), Deske (Deszk), Čobanca (Csobánka), Čipa (Szigetcsép), Santova (Hercegszántó), Siriga (Szőreg), Batanje (Battonya), Sentivana (Újszentiván), Čanada (Magyarcsanád).

Pored navedenih naselja postoji i niz drugih naselja, danas bez Srba, ali sa očuvanim svedočanstvima njihovog nekadašnjeg bitisanja, koja uključuju crkve, groblja, krstove na raskršćima, kao i brojne toponime, za koje danas mesno nesrpsko stanovništvo i ne zna šta znače. Ovo je slučaj sa nizom gradskih naselja srednje i severne Mađarske, kao i sa nekim selima Baranje i Tolne, odakle su se Srbi masovno iselili posle Prvog svetskog rata.
Manastiri
manast grabovac
Postoje dva srpska manastira u Mađarskoj: Grabovac (mađ. Grábóc) i Srpski Kovin (mađ.Ráckeve).

Istorija
Razdoblje srednjovekovne Ugarske

Prisustvo Srba na području današnje Mađarske datira iz srednjeg veka. Majka ugarskog kralja Geze II bila je Jelena, rođaka srpskog kralja Uroša. Tokom srednjovekovnog perioda srpsko-ugarske veze bile su snažne, mada su postojali i periodi međusobnog neslaganja i ratovanja.

Od 14. veka i početka osmanskih osvajanja srpskih zemalja na Balkanu počinju seobe Srba na sever, ka području i zemljama pod upravom srednjovekovne Ugarske. U početku su Srbi služili kao pogranična vojska u službi ugarskog kralja.

Razdoblje osmanske uprave

Posle Mohačke bitke, 1526. godine, većina Srba se našla pod Turcima, koji su zavladali i velikim delom teritorije današnje Mađarske. Tokom perioda otomanske vladavine u delovima Panonske nizije u 16. i 17. veku, većina mađarskog i katoličkog stanovništva je napustila neke od ovih krajeva i povukla se ka severu. Njih su zamenili Južni Sloveni (Srbi, Bošnjaci, Šokci, Bunjevci i Hrvati). Oni su bili i glavna vojna snaga otomanskog carstva na području Panonske nizije. Zabeleženo je da se u Budimu sa budimskim pašom moglo razgovarati na srpskom jer „taj jezik znaju malne svi Turci, a osobito vojnici“.
Razdoblje habzburške uprave

baranja  granicar   1690

                             Baranja u 16. vijeku


Krajem 17. veka delovi područja današnje Mađarske kojima su do tada vladali Turci došli su pod kontrolu Habzburgovaca. U ovom periodu, tačnije 1690. godine, desila se Velika seoba Srba, kojom je srpski element u ovim krajevima znatno ojačan.

Tokom 19. veka Srbi su na području današnje Mađarske i dalje činili značajan deo gradskog stanovništva, ali njihov udeo i značaj je bio u opadanju. Već početkom ovog veka u „najsrpskijoj“ Sentandreji oni gube većinu, a krajem veka ima ih manje od 20%. Aktivnost Srba postepeno se pomera ka jugu Panonske nizije, ka području današnje Vojvodine, gde su Srbi bili mnogo brojniji i činili su veći udeo u stanovništvu. Ovo se posebno snažno osećalo posle Revolucije 1848/49. godine, koja je iz korena uzdrmala mađarsko-srpske odnose.

Srbi u Mađarskoj nakon 1918.

Posle Prvog svetskog rata 1918. godine veliki (južni) delovi nekadašnje Austrougarske pretežno nastanjeni Južnim Slovenima ušli su u sastav novoosnovanog Kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca (kasnije nazvanog Jugoslavija). Od teritorija pod upravom nekadašnje Translajtanije ili ugarskog dela Dvojne monarhije, u okvir nove južnoslovenske države ušla su područja nastanjena velikim brojem Srba: Hrvatska-Slavonija (tada je uključivala Srem), Bačka, Banat i Baranja. Prema Trijanonskom sporazumu, jedan deo ovog područja, sa poglavito mađarskim stanovništvom, tačnije severni deo Baranje i najseverniji, manji (15%), deo Bačke, bio je uključen u granice novoosnovane nezavisne mađarske države (od 1918. ovi prostori su bili pod vojnom i civilnom upravom Kraljevstva SHS). Zbog nezadovoljstva novom graničnom linijom, na severu Baranje i Bačke je 1921. godine od strane lokalnog (uglavnom srpskog) stanovništva uspostavljena kratkotrajna Baranjsko-Bajska Republika. Ona je obuhvatala područje današnje mađarske Baranje i deo severne Bačke oko grada Baje. Predsednik republike je bio slikar Petar Dobrović.

Trijanonski sporazum bio je ključan za odnose između Srba i Mađara na području današnje Mađarske. Vojska Kraljevine SHS iselila je deo srpskog stanovništva sa područja koja su prema Trijanonskom sporazumu pripala Mađarskoj (okolina Pečuja i Segedina posebno) na područje Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, najviše na prostor današnje Vojvodine, da bi posle toga ovaj sporazum bio ratifikovan od strane obe države. U sledećim godinama iseljavanje Srba u maticu je nastavljeno, tako da je u ovom razdoblju (1921 - sredina 1930-ih godina) sa područja današnje Mađarske u maticu „optiralo“ (dobrovoljno se iselilo) oko 2/3 srpske zajednice. Ovome je podsticaj davao i tadašnji episkop budimski Georgije Zubković. Gotovo celokupno srpsko stanovništvo većinski srpskih sela Šaroka (mađ. Sárok), Deske (mađ. Deszk), Iločca (Illocska), Sentivana (mađ. Újszentiván), Siriga (mađ. Szőreg), Majiša (mađ. Majs), Ivande (Ivándárda) i Sečuja (mađ. Dunaszekcső) se iselilo. Iz nekih naselja, npr. Srpska Nana, se potpuno iselilo preostalo srpsko stanovništvo.

Novi udarci srpskoj zajednici bili su Drugi svetski rat i kasnije razmimoilaženje Mađarske i SFRJ posle rezolucije Inforbiroa. Sve ovo doprinelo je smanjenju brojnosti i udela Srba po matičnim naseljima, pa se postepeno kao osnovni činilac smanjenja broja Srba nametnulo „tiho pretapanje“ kroz brakove i druge društvene veze u pretežno, mađarsko okruženje.


Demografija

etnicko podrucje  segedin

Etničko područje Srba i Južnih Slovena u Panonskoj niziji

između 16. i 18. veka(prema Jovanu Cvijiću i dr Dušanu J. Popoviću)

sentandreja   secuj





Tokom prve polovine 18. veka, Srbi i drugi Južni Sloveni bili su većinsko stanovništvo u nizu mađarskih gradova, poput Budima (deo Budimpešte), Sentandreje, Baje, Pečuja, Segedina. Međutim, posle odlaska turske vlasti ovi gradovi su uglavnom bili mali i nerazvijeni.

Pečuj - zabeleženo je da su 1698. godine više od polovine stanovništva Pečuja činili Južni Sloveni (uključujući i Srbe).
Budim - 1715. godine grad Budim imao je 1.539 kuća, od toga južnoslovenskih (uglavnom srpskih) 769, nemačkih 701 i mađarskih 68.
Baja - 1715. godine grad Baja imao je 237 kuća, od toga 216 južnoslovenskih (Srbi i Bunjevci), 16 mađarskih i 5 nemačkih.
Sentandreja - 1720. godine 88% stanovništva Sentandreje bili su Južni Sloveni, uglavnom Srbi.
Segedin - 1720. godine, u Segedinu je bilo 193 doma, od kojih 99 srpskih.

Godine 1910. popisano je 26.248 ljudi koji govore srpskim jezikom na području današnje Mađarske. Ovaj broj se u sledećim popisima stalno smanjivao:

1921. - 17.132
1930. - 7.031
1941. - 5.442
1970. - 11.177
1980. - 3.426
1990. - 2.953

Na poslednjem popisu, posle perioda demokratizacije i otvaranja Mađarske ka svetu, broj Srba se povećao (2001. - 3.388).


Današnje stanje

crkva budimpesta



Danas je srpska zajednica u Mađarskoj malobrojna, ali i posebna po tome što je najškolovanija od svih drugih manjinskih zajednica. Među Srbima je zabeležen najveći postotak visokoobrazovanih i najmanji postotak pripadnika bez svršene osnovne škole. Verovatno je to posledica velikog udela Srba u gradskim sredinama, naročito u prestonici, Budimpešti, i njenoj bližoj okolini. Kao i sve druge manjinske zajednice u Mađarskoj (izuzev romske) Srbi se suočavaju sa teškoćom gubljenja nacionalne posebnosti putem veoma čestih međunacionalnih brakova. Veliku pomoć u očuvanju srpskog identiteta pruža postojanje Budimske eparhije Srpske pravoslavne crkve, sa sedištem u Sentandreji.


Mediji

Srbi u Mađarskoj imaju svoj nedeljnik - "Srpske nedeljne novine“, koje izlaze u Budimpešti. Jednom godišnje, u saradnji sa Zadužbinom Jakova Ignjatovića, izdaje se periodika "Neven", prilog Srpskih nedeljnih novina za kulturu, književnost i umetnost.

Pored navedenih novina treba spomenuti i:

„Eparhija“ je časopis Eparhije budimske koji se pojavljuje periodično.
„Srpski ekran“ je polučasovna emisija Mađarske televizije na srpskom jeziku, koja se iste nedelje reprizira.
U Pečuju postoji srpska redakcija Mađarskog radija koja se svakodnevno javlja sa emisijom na srpskom jeziku u trajanju od 120 minuta.
Internet radio „SRB“ (pod pokroviteljstvom Samouprave Srba u Mađarskoj)
Internet radio „Ritam“ (pod pokroviteljstvom Srpske samouprave u Budimpešti)

Školstvo

Srbi u Mađarskoj imaju jednu školu sa srpskim nastavnim jezikom: Srpsko zabavište, osnovna škola, gimnazija i đački dom „Nikola Tesla“ u Budimpešti.
Sa dvojezičnom nastavom radi osmorazredna Srpska osnovna škola u Batanji.
U Lovri i Desci postoji nastava na srpskom jeziku do petog razreda osnovne škole.
Kao dopunska, nastava srpskog jezika obavlja se u Bati, Segedinu, Mađarskom Čanadu i Sentivanu.
U Santovu srpska deca pohađaju hrvatsku osnovnu školu, gde im se pruža prilika za upoznavanje srpskog jezika, pisma i književnosti.

Zadužbine

Zadužbina Jakova Ignjatovića (Budimpešta)
Zadužbina Save Tekelije (Budimpešta)
Zadužbina Miloša Crnjanskog (Segedin)

Pozorište

Srpsko pozorište u Mađarskoj prikazuje kvalitetne predstave na srpskom, a ponekad i na mađarskom jeziku. Administrativno sedište se nalazi u Lovri.
Umetnička udruženja

„Krug“ - Udruženje mladih srpskih umetnika u Mađarskoj (Budimpešta)

Kulturno umetnička društva

„Taban“ (Budimpešta)
„Banat“ (Deska)
„Veseli Santovčani“ (Santovo)
„Lovra“ (Lovra)
„Opanke“ (Pomaz)
„Šarenac“ (Medina)

Umetnost i književnost Srba u Madjarskoj


backa1backa2backa3backa4

Zbornik Matice srpske, Novi Sad


vojnovic1vojnovic2vojnovic3vojnovic4vojnovic5

Zbornik matice srpske, Novi Sad


srbi u madjarskoj1 SrpskiList1842srbi u madjarskoj2 SrpskiList1842

nastavak

srbi u madjarskoj3 SrpskiList1842srbi u madjarskoj4 SrpskiList1842

 Srpski narodni list. 1842.


 U proteklim vekovima, Srbi su živeli u mnogim gradskim i seoskim sredinama u Slovačkoj. Živeći stolećima sa Slovacima i drugim narodima na tlu ove slovenske zemlje visoke kulture, stvorili su bogatu kulturno-istorijsku baštinu. Ona, u isto vreme, predstavlja sponu između srpskog i slovačkog naroda.

Srpski šajkaši u Gornjoj Zemlji

Šajkaši su bili najstarije srpsko stanovništvo koje je u srednjem veku počelo da naseljava Gornju Zemlju u današnjoj Slovačkoj.

Ploveći šajkama Dunavom i njegovim pritokama, dobro naoružani, bili su od velike koristi ugarskim vladarima i u ratu i miru. Uočavajući njihov značaj, ugarski kralj Ištvan I je, početkom XI veka, srpske šajkaše u južnim delovima Ugarske darivao povlasticama. Srpski šajkaši su svoje ratničke sposobnosti pokazali u Gornjoj Zemlji u vreme rata koji je ugarski kralj Bela IV poveo protiv Fridriha Austrijskog. Posle uspešno okončanog rata, 1241. godine, Bela IV je šajkašima proširio povlastice. Njihovo središte u Gornjoj Zemlji je postao Komoran.

Šajkaši još više dobijaju na značaju u vremenu kada Turci počinju da upadaju sa balkanskog na panonsko područje. To je navelo ugarskog kralja Matiju Korvina da preduzme korake u pravcu reorganizacije šajkaške flotile. Njen sastav pojačalo je srpsko stanovništvo posle pada Despotovine. Uvažavajući njihov način života u staroj postojbini, Matija Korvin organizuje šajkaše po načelu porodične zadruge ili družine. Zadruzi su pripadale one porodice čiji su članovi služili po rekama pod zastavom šajkaškog kapetana "sa mačem ili veslom". Ugarski kralj je dozvoljavao šajkašima da sa porodicama žive u logorima, tako da su ih u ratovima pratili žene i deca. Po prestanku ratovanja, živeli su na svojim imanjima u krugu porodice.

U miru, šajkaši su bili gospodari u svojim naseljima, autonomno upravljajući poslovima, uživajući određene plemićke povlastice. Govoreći o šajkašima, istoričar Gavrilo Vitković je naglasio: "Junaštvom i durašnošću nadmašili su i same Špartance." Matiji Korvinu je dobro došla pomoć ratobornih Srba, "koji su se odlikovali građenjem ubojnih lađa i veštinom vojevanja na vodi". Uvažavajući želju srpskih šajkaša da imaju što samostalniji status, Matija Korvin je komandovanje flotilom poverio vojvodama (vajde) iz redova Srba. Šajkaške snage je rasporedio duž Dunava, od Đura do Zemuna.

Srpska vlastela u Gornjoj Zemlji

Srpsko plemstvo na tlu današnje Slovačke pojavljuje se polovinom XII veka, u vreme vladavine maloletnog ugarskog kralja Geze II, čija je majka, kraljica Jelena, bila kćerka raškog župana Uroša I. U ime maloletnog kralja, kao ugarski palatin, vladao je Beloš, brat kraljice Jelene. U ratu protiv bavarskog hercega Hajnriha, palatin Beloš je odlučujuću bitku dobio pod Bratislavom, 1146. godine. Prvo utvrđenje u Trnavi, značajnom verskom i kulturnom centru Slovaka, 1152. godine izgradio je palatin Beloš.

Pod pritiskom Turaka, srpsko stanovništvo sa Balkanskog poluostrva, predvođeno svojim plemstvom, po odobrenju ugarskih kraljeva, naseljava i Gornju Zemlju.

Srpski despot Đurađ Branković dobio je od ugarskog kralja Matije Korvina posede na Velikom žitnom ostrvu, između Bratislave i Komorana, sa sedištem u Dunajskoj Stredi. Bio je tako prvi među srpskom vlastelom koji je imao posede na tlu Slovačke. Može se smatrati kao izvesno da od tada - prve polovine XV veka - datiraju doseljavanja srpskog stanovništva u Slovačku.

Na poziv kralja Matije Korvina, 1469. godine u Ugarsku dolazi zetski vojvoda Miloš Belmužević. Posede je dobio u Njitranskoj županiji, čije se sedište nalazilo u Šaštinu, odnosno Šašvaru. Za ratne zasluge u borbama protiv vojske nemačkog cara i poljskog kralja, kralj Matija Korvin mu je dodelio imanja u Tamiškoj županiji u Banatu i zvanje "egregijusa".

Vojvoda Miloš Belmužević poticao je iz ugledne zetske vlastelinske porodice, čiji se preci pominju iz vremena despota Stefana Lazarevića. Posle pada Meduna, na istoku od Podgorice, gde je bio zapovednik grada i zetski vojvoda, 1456. godine, na poziv despota Lazara Brankovića, odlazi u Srebrenicu za zapovednika grada. Posle pada i ovog utvrđenja, vojvoda Belmužević dolazi u Jagodinu, gde je u tursko vreme postao subaša. Na poziv kralja Matije Korvina prešao je u Ugarsku u Šaština u Gornjoj Zemlji. Pošto je dobio prostrana imanja u Banatu, preneo je sedište svojih poseda u Munaru u neposrednoj blizini manastira Bezdina, na Morišu. U poslednjoj bici koju je vodio protiv Turaka, Belmužević je 1501. godine bio smrtno ranjen, a izgubio je i sina jedinca. Napisao je oporuku, kojom je, u prisustvu kaluđera Timoteja iz Hilandara, imanja dodelio kćerki Milici, udatoj za vojvodu Stefana Jakšića. Bio je to prvi testament pisan među Srbima u Ugarskoj.

Drugom polovinom XV veka, na tlu Slovačke, ratničkim podvizima su se proslavili mnogi srpski velikaši. Bilo je to vreme ratova ugarskih kraljeva protiv poljskih i nemačkih vladara. U bici kod Košica u sastavu vojske ugarskog kralja Matije Korvina 1474. godine proslavio se vojvoda Dmitar Jakšić, junak srpskih narodnih pesama, koji je posedovao desetine naselja u Pomorišju. Skriven u šumi sa konjičkim odredom, uz veliku ratnu veštinu i hrabrost, ispresecao je neprijateljsku vojsku i potom osvojio gradove Humene i Mihalovce, koje je držala vojska poljskog kralja. Njegov sin Stefan se istakao hrabrošću 1490. godine kada je u dvoboju pobedio jednog megdandžiju, pa se poljska vojska povukla. Sledeće godine opet su se kod Košica sukobile poljska vojska kralja Alberta i ugarska kralja Vladislava. Pobedi ugarske vojske doprineli su srpski odredi koje su predvodili vojvoda Miloš Belmužević i braća Jakšići.

U ratu protiv austrijske vojske koja je zagospodarila Srednjom Slovačkom, 1528. godine proslavila se srpska vojska sastavljena od 2.000 konjanika, kojom je komandovao despot Radič Božić. I početkom XVII veka, srpska vlastela se isticala u bitkama na području Istočne Slovačke. U dva boja za Košice, 1604. i 1619. godine ključnu ulogu imao je srpski vojvoda Deli Marko.

Prvom polovinom XVI veka u Gornjoj Ugarskoj pominju se Ovčarevići, koji dobijaju posede na teritoriji današnje Slovačke. Bio je to najpre Petar 1534, a potom 1547. Mihajlo Ovčarević, u Komoranskoj županiji, kada je bio komandant grada Komarana. Ovčarevići se pominju u XVII veku kao zapovednici utvrđenja Visoko na Moravi.

Posle uništenja Carstva Jovana Nenada, njegov bliski saradnik Radoslav Čelnik 1530. godine dolazi sa 20.000 ljudi u Gornju Zemlju, gde je od Ferdinanda dobio utvrđeni grad Hričov u blizini Trenčina.

Slavni rod Bakića

Dvadesetih godina XVI veka Ugarska se našla suočena sa turskom najezdom. Iscrpljena od unutrašnjih borbi, koje kulminiraju Dožinim ustankom 1514. godine, ona nije bila sposobna da se odlučno odupre otomanskim osvajačima. To se pokazalo i 1521. godine, kada je pod turskom opsadom pao Beograd.

Našavši se pred neposrednom turskom opasnošću, ugarski kralj Lajoš II je uz pomoć Srba organizovao odbranu južnih granica ispred otomanske najezde. Na predlog arhibiskupa Tomorija, uspostavio je saradnju sa srpskim velmožom Pavlom Bakićem 1525. godine.

Pavle Bakić, poslednji srpski titularni despot, poticao je iz stare srpske plemićke porodice sa Venčaca. Prema navodima istoričara Milana Milićevića, na vrhu Venčaca još u XIX veku su se nalazile "stare zidine za koje narod priča da su Bakićevi dvori". Pod Turcima Bakići su zadržali deo poseda, koji su se prostirali na pedesetak naselja. Čitava oblast oko Venčaca u narodnoj tradiciji do prošlog veka je nazivna "Bakićeva zemlja".

Ugarskom kralju je za odbranu granica prema turskoj, koje je naseljavalo srpsko stanovništvo, bio neophodan zapovednik koji će imati puno poverenje naroda. Najpogodnija ličnost među srpskim velikašima bio je baš Pavle Bakić. Svojim ratničkim i moralnim vrlinama, predstavljao je uzor i svetinju mnogim srpskim generacijama. Pošto je od ugarskog kralja dobio potvrdu da će se Srbima zajamčiti verska i nacionalna sloboda, dobivši nove povlastice za srpske šajkaše, Pavle Bakić je sa svojom braćom i mnoštvom naroda prešao u Ugarsku. Ovde je dobio velike posede, odgovarajuće onima u zavičaju. Za sedište je dobio Lak, sa okolnim naseljima. Ovde je postavljen na čelo kraljeve obaveštajne službe, sa zadatkom da, preko svojih ljudi, motri na kretanje turske vojske, koja se pripremala da izvrši odlučujući juriš i porazi ugarsku vojnu silu.

Pavle Bakić je stekao veliki ugled u Ugarskoj, i to ne samo među Srbima. Biskup Nadaždi ga je okarakterisao kao "mudrog i hrabrog čoveka, iskusnog u ratnoj veštini, koji u Turskoj ima rođake, pa i uhode, koji ga o svemu obaveštavaju".

Ipak, onemoćalu Ugarsku Turci su lako savladali; njena odbrambena moć je slomljena u Mohačkoj bici 1526. godine, kada je život izgubio i kralj Lajoš II. Učesnik bitke bio je i Pavle Bakić, koji je ugarskog kralja savetovao kako da organizuje odbranu, ali to nije bilo prihvaćeno. On je predlagao da ugarska vojska na bojnom polju dočeka tursku vojsku ograđenu kolima, umesto da se direktno sudari sa njom. Posle ove bitke čitav panonski prostor bio je otvoren turskoj ekspanziji. Propasti Ugarske značajno je doprinela i činjenica da je kraljevski tron bio upražnjen pa su se razbuktale borbe između pretendenata na presto: Ferdinanda Habzburškog i erdeljskog kneza Janoša Zapolje. Pošto je kraće vreme bio na strani erdeljskog kneza, Pavle Bakić je prešao na stranu Ferdinanda Habzburškog i ostao mu veran do svoje smrti.

Ceneći ratničke sposobnosti Pavla Bakića, ugarski kralj Ferdinand ga je postavio za zapovednika šajkaša u Gornjoj Ugarskoj. Osnovni zadataka Bakićeve vojske bio je da spreči prodor turske vojske prema Beču. Pošto je doprineo odbrani Beča od turske opsade 1529. godine, postao je simbol junaštva, čija je slava borca protiv Turaka proneta čitavim hrišćanskim svetom. U njemu su Srbi videli svog najmoćnijeg zaštitnika. Njegovo ime ovaploćivalo je herojsku borbu srpskog naroda protiv osmanskih osvajača.

Zbog svojih zasluga Pavle Bakić je od Ferdinanda dobio zvanje "manjifikus" - uzvišeni, i imanja u Gornjoj Zemlji.

Područje Zapadne Slovačke Pavle Bakić je naseljavao srpskim stanovništvom. O tome svedoči njegova prepiska sa Ferdinandom Habzburškim.

Posedi Pavla Bakića su se protezali od reke Trnavke i istoimenog utvrđenja do krajnjeg zapada Slovačke - Holiča na reci Moravi, u dužini skoro stotinu kilometara. U neposrednoj blizini utvrđenja Trnave, u kanjonu Trnavke, u tesnacu na Malim Karpatima, Pavle Bakić je sa suprugom Teodorom i kćerkama Margaritom i Angelinom posedovao utvrđeni grad-zamak Oštri Kamen, na teško pristupačnom uzvišenju. Bilo je to nadaleko čuveno "orlovsko gnezdo". U svom delu Deli Bakić, Jaša Ignjatović je napisao: "Deli Pavle je timario i jahao pripitomljene jelene gorske". Posedi Bakića su se završavali utvrđenjem Holičem na Moravi, koje je držao njegov brat Petar sa svojih hiljadu konjanika i čuvenim hajducima.

Uočavajući značaj šajkaša za odbranu zemlje, Ferdinand je Pavlu Bakiću dao zadatak da ojača šajkašku flotilu. Pored punktova u Gornjoj Zemlji - u Komoranu, Šalji, Ostrogonu i Ćuru i njima pribrežnim rekama, organizovao je šajkaše i na Dravi, Muri i Savi.

Imajući u vidu značaj Srba uoči predstojećih bitaka sa Turcima i u tom kontekstu mesto Pavla Bakića, Ferdinand Habzburški mu je 1537. godine dodelio titulu srpskog despota. U njemu je video ličnost sposobnu da održava vezu i prati situaciju u redovima Srba na Zapoljinoj strani i na turskom području. Zato je Bakić iste godine imenovan i za kapetana husara u jačini 2.000 srpskih konjanika. Međutim, uskoro je poginuo u sukobu sa turskom vojskom u Slavoniji.

Iza Pavla Bakića ostale su njegove kćerke Margarita i Angelina. Za ime Angeline Bakić vezan je tzv. "marjanski kult" u Šaštinu, 1564. godine. Među naslednicima se isticao Petar Bakić, koji je učestvovao u Tridesetogodišnjem ratu (1618-1648) na strani austrijskog cara, protiv vojske erdeljskog kneza Betlena. Bakićevi su u XVII veku imali posede u Šaštinu, Holiču i Ostriježu. Tamo je postojala i srpska pravoslavna crkva. U Holiču je ona zabeležena 1663. godine. Bakići su pominjani još i u XVIII veku.

Komoran - šajkaško središte

U istoriji Srba u Slovačkoj, od njenih početaka do današnjeg vremena, središnje mesto pripada Komoranu, smeštenom na ušću reke Vaga u Dunav.

U vreme posle Mohačke bitke 1526. godine, kada su Turci počeli da ugrožavaju opstanak Ugarske, Ugarski sabor je 1531. godine imenovao vojvodu Pavla Bakića za zapovednika srpskih šajkaša na području od Požuna do Ostrogona. Ugarski sabor je odlučio 1536. godine da se prava šajkaša svuda priznaju, jer su oni bili neophodni za opstanak kraljevstva.

Središte šajkaša u Gornjoj Zemlji postao je Komoran, o kojem je Gavrilo Vitković napisao: "Komoran se održa za sve vreme turskog gospodarstva, njega ne dadoše šajkaši, a Turci ne mogaše ga zadobiti ni silom oružja ni novcem. Pa i onda kada su prodirali do Beča i do Zlatnoga Praga, Komoran stajaše kao stena u sredini te turske poplave".

Komoran je postao utočište mnogima koji su bežali ispred turskih progona. "U tom najtvrđem gradu nađoše zaklona svi dobegli trgovci, jer van zidina gradskih ne beše u to nesrećno doba zaklona za trgovce i mirne građane", ističe Gavrilo Vitković.

Na mestu na kome se kasnije razvio Komoran, na ušću Vaga u Dunav, nalazilo se rimsko vojno utvrđenje. Komoran se pominje i u srednjem veku, u dokumentu iz 1218. godine. Ugarski kralj Bela IV je 1265. naselju priznao status grada. U vreme Karla Roberta, Komoran je 1331. godine izuzet ispod županijskih ingerencija. S druge strane, gradsko naselje izvan utvrđenja izborilo se za izuzeće ispod nadležnosti vojničkog plemstva. U vreme kralja Matije Korvina, drugom polovinom XV veka, komoranska tvrđava je dobila izgled velelepnog reprezentativnog renesansnog dvorca.

Posle prestanka turske opsade Beča 1529. godine Ferdinand Habzburški je potvrdio sve privilegije koje su ovom gradu ranije davali ugarski kraljevi. Tada je izvršena rekonstrukcija srednjovekovne tvrđave, koja je ojačana bastionima po nacrtima italijanskih projektanata. Na taj način, ovo utvrđenje je postalo glavna odbrana Beča od turskih upada sa Dunava. U godinama koje su prethodile austrijsko-turskom ratu (1683-1699), austrijski car Leopold I je izgradio novu tvrđavu. Sa starom tvrđavom ona je činila jedinstveni sistem odbrane, koji se u ovom ratu pokazao neosvojivim. Izgradnja tzv. "Palatinske linije" (1839-1847) predstavljala je vrhunac graditeljstva bastionskih utvrđenja svoga doba.

Od prve opsade Beča 1529. pa sve do poslednje opsade 1683. godine, istorija Komorana bila je ispunjena neprestanom borbom protiv Osmanlija, na granici dveju imperija.

U vreme "Dugog rata" (1593-1606) Komoran je odigrao odlučujuću ulogu u odbrani Beča. U nezadrživom naletu prema Beču, turska vojska je pod vođstvom velikog vezira Sinan-paše, u leto 1594. godine, osvojila sva utvrđenja na Dunavu, prema Beču. Tada su Turci opkolili i Komoran sa Dunava i sa kopna. Srpskom posadom tvrđave komandovao je šajkaški vojvoda Vuk Stančić, koji je prinudio tursku vojsku da odustane od opsade. Ovu veliku bitku zabeležili su mađarski izvori: "Sinan zatim pođe na Komoran, koji junački branjaše Vuk Sančić. Sinan, pošto je načinio most, potajno je gradio rovove i podzemne prolaze u nameri da sa barutom poruši gradske zidine. U odsudnom trenutku opazi Stančić nameru Turaka i odvaži se da sve to sruši. Na čelu svojih šajkaša junački napadne na Turke na suvom i na vodi i uništi svu tursku opremu. Mnoge lađe je potopio, a neke je oteo. Stančić je od početka do 28. oktobra slavno branio Komoran, i pošto je golemu Sinanovu vojsku suzbio, stiže u Komoran nadvojvoda Matija sa četiri hiljade vojnika.

Pri kraju rata, 1605. godine, kada su Turci ponovo osvojili Višegrad i Ostrogon, Komoran je ostao neosvojiv. Na šajkama ispred grada sklopljen je mir među zaraćenim stranama. Od tada, u svim narednim austrijsko-turskim ratovima, Turci su zaobilazili Komoran.

Ratna razaranja su gotovo opustošila Gornju Zemlju, pa je austrijska vlast preduzela mere da je naseli. U okolini Komorana živele su raspuštene čete Srba ratnika, kojima su u ratu komandovali vojvode Deli Marko, Petar Rac i Sava Temišvarac. Deo njihovih vojnika je stupio u redove komoranskih šajkaša.

Doseljavanje Srba iz Gornjeg Kovina

Početkom XVII veka, sklanjajući se ispred turskih progona, koji su bili pojačani posle "Dugog rata" (1593-1606), u Komoran se doseljavaju stanovnici iz Srpskog Kovina.

Prošlost Kovinaca, koji su se u Komoran doselili sa ostrva Čepela, južno od Budima, bila je ispunjena neprestanom borbom za očuvanje nacionalnog identiteta i lične slobode. Njihova prošlost, u malom, ocrtava prošlost srpskog naroda u vreme turskih osvajanja.

Krajem XIV i početkom XV veka srpsko varoško stanovništvo napušta svoja ognjišta u Srbiji, prelazi Dunav i nasuprot Smederevu naseljava Kovin. Istoričar Dušan J. Popović, u monografiji Srbi u Vojvodini, navodi da se imućno gradsko stanovništvo " iz raznih varoških naselja Srbije sklonilo u Kovin, verujući da će ovde biti dovoljno obezbeđeno od Turaka snagom mađarske države i Dunavom kao prirodnom branom". Privilegijama koje su 1405. kovinski Srbi dobili od ugarskih kraljeva obezbeđena im je sloboda veroispovesti i upotreba maternjeg jezika. Sem toga, dobili su unutrašnju samoupravu i bili oslobođeni plaćanja većine poreza, prireza i raznih dažbina. Pored prava da drže sajam, kovinski Srbi su dobili patronsko pravo da biraju i postavljaju sveštenike, koje je potvrđivao nadležni episkop. Izgradili su i pristanište, nasuprot Smederevu. Zauzvrat, imali su određene obaveze prema državi.

Posle smrti kralja Žigmunda i prvog pada Smedereva 1439. godine, Kovinci su zaključili da im u ovom gradu više nema opstanka, pa su počeli da traže mesto bezbedno od domašaja Turaka. Ocenili su da se takvo mesto nalazi na ostrvu Čepelu, 40 km južno od Budima. Tim pre što nisu mogli da se nasele u Budim, jer ih kao "šizmatike" nisu primali. U novom naselju na Čepelu mogli su živeti po svojim običajima, ne napuštajući veru i jezik predaka. Ovde su sa stanovnicima svojih pustara iz Skorenovca i Bavaništa, koje su sobom poveli, podigli naselje koje su nazvali Gornji, a kasnije Srpski ili Racki Kovin.

Na Čepelu su zatekli srpsko stanovništvo, koje je, bežeći od Turaka, ovde došlo 1426. godine. Ugarski kralj Ladislav potvrdio je 1447. godine Srbima privilegije koje su imali u Donjem Kovinu.

Ni ovde nisu našli spokoja. Naime, prodirući prema središtu Evrope, Turci su 1541. godine zauzeli Srpski Kovin, u isto vreme kada i prestonicu Ugarske - Budim.

Pod turskom vladavinom, izgubivši kraljevske privilegije, Kovinci su obezbedili 700.000 aspri za koje su dobili u zakup svoj grad. U to vreme Kovinci su imali svoga kneza. U narednim decenijama, putopisci Srpski Kovin opisuju kao idiličnu varošicu. Putopisac Stefan Gerlah je 1567. godine zabeležio da su ovde živeli Srbi, "koji imaju lepu, živopisnu crkvu, grčke su vere". Zabeležio je i da se u Srpskom Kovinu održavaju veliki sajmovi. Na njih su dolazili i trgovci čak iz Beča. O imovnom stanju Kovinaca govori i podatak da su bili "zdatelji" mitropolitske crkve manastira Hopova 1576. godine.

Položaj Srba u Gornjem Kovinu iz osnova se izmenio u vreme "Dugog rata" (1593-1606), kada su stali na stranu hrišćanske vojske i pomagali je. Po završetku rata bili su izloženi progonima, a izgubili su i olakšice. Zato su odlučili ponovo da se sele. Ovog puta odabrali su Komoran. Odluka da se sele u ovaj grad zasnivala se na proceni da će u ovom jedinom gradu van Otomanske imperije koji je imao organizovanu srpsku pravoslavnu crkvenu opštinu moći da se uspešno bave trgovinom i zanatima, na osnovu privilegija koje su im u ranijim vekovima davali ugarski kraljevi. Početkom XVII veka doselili su se u Komoran.

Dolazak Kovinaca uneo je kvalitetne promene u život Srba u Komoranu, tim pre što se izmenila socijalna struktura stanovništva. Do njihovog dolaska dominirao je vojnički stalež. Sada su vodeće društvene pozicije preuzeli Kovinci, kao bogati i umešni trgovci i zanatlije. U odnosu na starosedeoce, šajkaše, imali su razvijeniju građansku svest i širu kulturu. Od izuzetnog značaja za regulisanje položaja srpskog naroda u ovom gradu bilo je poznavanje prava privilegovanih opština, nepoznato šajkašima, koji su znali samo za odredbe Dvorske komore. Tu je u početku dovodilo do izvesnih nesuglasica između starosedelaca i doseljenika, koje su vremenom prevaziđene, posebno preko posredovanja zajedničke crvene opštine.

Komoranska građanska klasa se brzo obogatila trgovinom žitom, vinom i drvetom sa obližnjih ravnica i udaljenih brdovitih i planinskih područja Slovačke. Vremenom, izgrađena je moćna trgovačka flotila. Za ovako snažan uspon Komorana, posebno srpskog stanovništva u njemu, postojala je solidna ekonomska osnova, koju su u ranijim vekovima izgradili komoranski šajkaši i građansko stanovništvo. To je dovelo do velikih promena u životu Srba u Komoranu. Grad je sve više dobijao barokni izgled. Na osnovu urbanističkih zahteva Srbi su gradili nove kuće, a najraskošnije su bile koncentrisane u ulici Svetog Andrije, koja je drugom polovinom XVII veka dobila naziv Srpska ili Racka ulica. Nastupilo je mirno doba, stekli su se uslovi za ekonomski prosperitet grada, što je menjalo način života, po uzoru na onaj koji se vodio u Beču.

Svedočanstvo o životu Srba u Komoranu u drugoj polovini XVII veka dao je Jakob Toli, austrijski putopisac: "Stanovnici su mu Mađari i Srbi. mali je broj Nemaca. Ovde živi narod, kao što ga nisam nigde video. Svaki je veseo, raspoložen i srećan. Čovek bi pomislio da je ovde iz dana u dan svetkovina i večita svadba. A svemu je uzrok, što velika gomila vojnika, i množina činovnika, živi na plodnoj zemlji u izobilju i u velikom blagostanju".

Zahvaljujući doseljenicima iz Srpskog Kovina, Komoranci su 1655. godine dobili kraljevsku diplomu od Ferdinanda III, kojom su im priznata sva prava koja su njihovi preci stekli pre dva i po veka. Zahvaljujući ovoj diplomi, Komoranci su mogli dočekati patrijarha Arsenija III Čarnojevića i vođstvo srpskog naroda 1690. godine, kao najorganizovanija srpska crkvena opština, u kojoj se stekao najsvesniji deo srpskog naroda u Ugarskoj.

Diplomu su dobili i najugledniji srpski plemići u Komoranu. Petar Kapelet, Adam Feldvarija, Jovan Rac i Jovan Monasterlija.

Gornja Zemlja - krajnja tačka Velike seobe Srba

Prekretnicu u životu srpskog naroda predstavljala je Velika seoba 1690. godine pod vođstvom patrijarha Arsenija III Čarnojevića. Krajnja tačka dokle je dospelo vođstvo srpskog naroda, predvođeno patrijarhom, bio je Komoran. U tom prelomnom trenutku srpske istorije ovaj grad je postao politički i duhovni centar Srba.

Početak Velikog rata 1683. godine između hrišćanske koalicije sa Austrijom na čelu i Otomanske imperije uneo je nemir među Srbe u Komoranu. Međutim, očekivani napad Turaka na grad je izostao, jer se osmanska vojska kretala maršrutom koja je išla desnom obalom Dunava, nasuprot Komoranu. Posle osvajanja Đura, Turci su opseli Beč. Poljski kralj Jan Sobjeski je oslobodio Beč od blokade, a Turci su otpočeli povlačenje. Tako su 1684. godine oslobođeni Višegrad, Vac i Pešta. Na taj način Turci su se odmakli od Komorana. U svim bitkama učestvovali su i Komoranci, posebno njihova konjica, koju je predvodio kapetan Jovan Monasterlija, iz komoranske plemićke porodice. Posle osvajanja Budima 1686. godine, Komoranci su se vratili kućama. Hrišćanska vojska je nastavila prodor prema jugu. Prešavši Savu i Dunav oslobodila je čitavo područje severno od Šare. Prethodnice su doprle do severne Makedonije. Snažnim protivnapadom Turci su zaustavili hrišćansku vojsku, koja je 1689. godine otpočela povlačenje na sever, prema Savi i Dunavu.

Zbog učešća u ustanku, našavši se pred neposrednom opasnošću od turske odmazde, deo srpskog naroda predvođen patrijarhom Arsenijem III Čarnojevićem, krenuo je na Veliku seobu.

Odluci patrijarha Arsenija III Čarnojević da na čelu svoga naroda dođe u Komoran 1690. godine, prethodili su burni događaji.

Prvi boravak patrijarha Arsenija III u Komoranu bio je krajem februara 1687. godine, u jeku pobeda hrišćanske vojske nad Turcima, kada se verovalo da će posle vekovnog ropstva biti obnovljeno Srpsko carstvo, kako je to u svome Memorandumu caru Leopoldu I predočavao grof Đorđe Branković. Iz kratke beleške od 25. februara 1687. godine koja se nalazi u Protokolu srpske crvene opštine može se razabrati samo da je patrijarh boravio u Komoranu. Mogući razlog njegovog boravka mogla je biti namera da se u ovom gradu, koji je imao najorganizovaniju srpsku opštinu i u kojem su živeli mnogi školovani ljudi, obavesti o stavovima Carskog dvora prema budućnosti srpskog naroda posle proterivanja Turaka sa Balkanskog poluostrva.

U sasvim drugom kontekstu odvijao se drugi boravak patrijarha Arsenija III u Komoranu drugom polovinom novembra 1689. godine u jeku priprema srpskog naroda za povlačenje ispred turske osvete.

Posle sastanka sa generalom Pikolominijem, glavnokomandujućim hrišćanskih snaga, u Prizrenu 6. novembra 1689. godine, patrijarh Arsenije III je 9. novembra 1689. godine, obuzet strahom od osvete Mahmud-paše koji je tražio njegovu glavu i pretio narodu istrebljenjem, krenuo ponovo u Komoran posle nepune tri godine.

Ovde je došao sa jenopoljskim vladikom Isaijom Đakovićem, kojeg je kao poznavaoca prilika na Bečkom dvoru i znalca latinskog i nemačkog jezika uzeo za savetnika i pomoćnika.

Iz Komorana, 17. novembra 1689. patrijarh Arsenije III šalje episkopa Isaiju u Beč da upozna cara Leopolda I i kancelara Teodora Štaremberga sa njegovim zahtevom da imperator Svete Rimske Imperije primi Srbe na teritoriju carstva.

U pismu koje je uputio caru tražio je milost i zaštitu. Pozivao se na carevo pismo, koje je po episkopu Isaiji dobio juna 1689. godine, dok je boravio u Beogradu.

U suštini, patrijarhovo pismo je značilo izražavanje zahvalnosti caru Leopoldu I. Zato protosinđel Stefan Čakić, autor monografije o Velikoj seobi Srba, ističe da pismo predstavlja "usrdnu i potresnu molbu da se car smiluje na njegov narod".

Pored navedenog, u pomenutom pismu patrijarh govori i o patnjama svoga naroda pod Turcima koji provode divljaštvo i nemilosrdno se svete. Piše o tome kako je dospeo u Beograd, o pregovorima sa Pikolominijem u Prizrenu, kao i o odluci da se uputi u Komoran i odatle zatraži od cara da prihvati narod koji se spremao da napusti svoja ognjišta.

O boravku patrijarha Arsenija III u Komoranu svedoči komoranski Protokol, u kojem je, pod datumom: 1. januar 1690. godine, zapisano da je konačio kod Nikole Somborlije.

Patrijarh Arsenije III Čarnojević se zahvalio Komorancima na gostoprimstvu pismom, koje im je 21. juna 1690. godine uputio preko Nikole Somborlije. Pored izražavanja blagodarnosti na srdačnom prijemu, molio ih je da se u Beču interesuju za stvari srpskog naroda i da mu odmah jave "vsaku volju i misal gospodsku".

Pismo Komorancima patrijarh je uputio neposredno posle Sabora u Beogradu, 18. juna 1690. godine, kada je odlučeno da se narod povuče na sever, ispred neposredne turske opasnosti. Očigledno je da je patrijarh već tada Komoran odredio za krajnju tačku seobe.

U leto 1690. patrijarh se po treći put našao u Komoranu. Ovoga puta bio je na čelu naroda koji je izbegao ispred turske opasnosti. Odavde je poslao izaslanstvo u Beč da dobije privilegije za svoj narod.

U tom trenutku, Komoran je postao duhovno i svetovno sedište srpskog naroda. U Gornjoj Zemlji se sleglo vođstvo naroda: sveštenstvo, plemstvo, trgovci i zanatlije.

Strateški gledano, patrijarh je želeo da cara i Dvor ubedi da nisu u pitanju neorganizovani prognanici i očajnici, već samosvestan, hrabar i odlučan narod za koga moli azil i zaštitu. Posebno je naglasio da se odaziva na poziv koji je car Leopold 6. aprila 1690. godine uputio Srbima.

Patrijarh je u Beč uputio delegaciju sa episkopom Isaijom Đakovićem na čelu. Pored njega u delegaciji su bili i Komoranci: Adam Feldvarija i Jovan Monasterlija.

Pre nego što će otpočeti pregovore, patrijarhovi opunomoćenici su konsultovali grofa Đorđa Brankovića, nesuđenog srpskog despota i obnovitelja Carstva, koji se nalazio u konfinaciji u Beču, jer je od cara tražio da obnovljenom Srpskom carstvu priključi i teritorije koje su se nalazile u interesnoj sferi Bečkog dvora.

Rezultat pregovora bila je prva privilegija, koju su patrijarhu u Komoran 21. avgusta 1690. godine doneli njegovi izaslanici. Srbima je zagarantovana narodno-crkvena autonomija. Ovaj temeljni dokument postao je osnovom za regulisanje statusa srpskog naroda u Habzburškoj monarhiji.

Jovan Monasterlija

Srbi iz Komorana imali su značajnu ulogu u vreme Bečkog rata i Velike seobe Srba. Među njima se posebno isticao Jovan Monasterlija. On je posle patrijarha Arsenija III Čarnojevića najznačajnija ličnost iz tog perioda srpske istorije. U bogatoj galeriji likova iz Komorana pripada mu počasno mesto.

Preci Jovana Monasterlije u Komoran doselili su se iz Srpskog Kovina početkom XVII veka.

Posle "Dugog rata", 1606. godine deo srpskog stanovništva iz Srpskog Kovina seli se u Komoran. Među njima su bili i preci Jovana Monasterlije. Ovde je nekoliko srpskih plemića iz Gornjeg Kovina 1655. godine dobilo plemićku titulu. Među njima i Petar, otac Jovanov.

Jovan Monasterlija se pominje kao komoranski vojvoda u bitkama protiv Đerđa Rakocija, erdeljskog kneza. Knežev sin Ferenc kasnije će podići ustanak i iz temelja uzdrmati Habzburško carstvo.

U vreme Velikog rata (1683-1699) Jovan Monasterlija se pominje prilikom pohoda hercega Karla Lotarinškog protiv poslednjeg budimskog paše Ibrahima, koji je branio Đur. Dok je carska armada bila zaustavljena kod Ujvara, Karlo Lotarinški je marširao pored Dunava preko Komorana u nameri da oslobodi Đur, koji su držali i u opsadi turske snage. U toj bici istakao se Jovan Monasterlija.

Posle nekoliko godina, Monasterlija je bio zapažen u borbama u odbrani Golupca od opsade Turaka 1689. godine.

Godina 1690. je značajna u životu Jovana Monasterlije. Tada je 14. aprila sa Adamom Feldvarijom u ime građana Komorana od cara Leopolda I dobio potvrdu povlastica koje je ranije imao Srpski Kovin.

U vremenu kada su se Srbi sa patrijarhom Arsenijem III Čarnojevićem pripremali da, posle Beogradskog sabora juna 1690. godine, pređu u Ugarsku, Jovan Monasterlija se nalazio na južnoj granici, gde je od proleća 1690. godine prikupljao srpsku vojsku. Odatle je baronu Zagi, komandantu Budima, najavio svoj skori dolazak u Budim na čelu srpske vojske, pošto je neposredno pre toga imenovan za rackog, odnosno srpskog kapetana. Srpsku vojsku je doveo u Budim, gde se javio patrijarhu. On je izveo i predvodio Srbe sa patrijarhom na sever, do Komorana, kao krajnjeg odredišta.

U kritičnoj situaciji na frontu sa Turcima, u nameri da uključi i srpsku vojsku, car Leopold I je na predlog komoranskih Srba 11. aprila 1691. godine imenovao Jovana Monasterliju za viceduksa, odnosno podvojvodu. Na taj način Monasterlija je postao zapovednik Srpske vojske u Habzburškom carstvu, što posle njega nikom nije uspelo.

Imenovanjem Monasterlije, car Leopold I je izrazio nadu da će se Srbi pod njegovim vođstvom uspešno boriti protiv Turaka. Imenovanje je u Budimu izvršeno na svečani način na brdu Svetog Gerharda. U pratnji Jovana Monasterlije i dvanaest srpskih oficira i konjanika, sa zastavama koje im je car poklonio, komandant Zagi je svečano dočekao patrijarha Arsenija III sa episkopima. Komandant je pred okupljenim Srbima Jovanu Monasterliji uručio carev dekret i javno ga proglasio za viceduktora.

Glavnina srpske vojske, njih oko deset hiljada sa Monasterlijom na čelu, priključila se armiji kojom je komandovao markgrof Ludvig Badenski.

Trupe su se okupile u Budimu, gde je jula 1691. godine došao Ludvig Badenski. Odatle je srpska vojska zajedno sa austrijskim snagama krenula preko Mohača prema Osijeku. Monasterlijina vojska je išla desnom obalom Dunava, kako bi se susrela sa vojskom Mustafa-paše koji je prešao Savu kod Beograda.

Hrišćanska vojska se u blizini Slankamena našla nasuprot turskoj 19. avgusta 1691. godine. Na početku bitke pao je Mustafa Čuprilić, pa je među Turcima zavladala panika. U odlučujući juriš na Turke prvi je krenuo Jovan Monasterlija na čelu srpske vojske. Iz turskoga tabora izneli su kao ratni plen 34 ratne zastave i 11 tugova. "I sam Monasterlija gonio je Turke... kasapeći ih nemilice".

Posle bitke kod Slankamena, Jovan Monasterlija i srpska vojska dobili su visoka priznanja od strane Bečkog dvora. Tako su herceg Karlo Lotarinški i mark-grof Ludvig Badenski izdali dekret u kojima su odali priznanje Monasterliji i njegovoj vojsci za doprinos pobedi nad Turcima. Car Leopold I mu je darovao zemljište u Tolnajskoj županiji.

U predahu velikih bitaka, od kraja 1691. do proleća 1692. godine, Jovan Monasterlija je boravio u Beču kao izaslanik patrijarha Arsenija III Čarnojevića. Sa njime su bili episkop Isaija Đaković i kapetan Teodor Rupić.

Već na proleće 1692. godine, srpska vojska je pod vođstvom Jovana Monasterlije upućena prema Velikom Varadinu, kako bi pomogla da ovo utvrđenje konačno padne u ruke carske vojske.

Posle ove bitke, komandno mesto Srpske milicije postala je Baja. Održati Srpsku miliciju na okupu postalo je strateško pitanje za opstanak srpskog naroda na panonskim prostranstvima, s obzirom na činjenicu da je Austrija na sve načine pokušavala da je razbije i rasporedi u udaljenije jedinice.

Bečki dvor se konačno opredelio da Srbe smesti na određenu teritoriju. Uz odobrenje patrijarha, Jovan Monasterlija je 1694. godine sazvao Narodni zbor Srba u Baji. To je učinjeno i pored izričite zabrane za njegovo održavanje od strane Beča. Car je ipak prihvatio zahtev Srba za posebnom teritorijom. Svoju odluku uputio je patrijarhu Arseniju III i Jovanu Monasterliji. U njoj je stajalo da Srbi za naseljavanje dobijaju Malu Vlašku.

Do realizacije ovog projekta nije došlo, jer su u međuvremenu obnovljeni sukobi između Austrije i Turske. Monasterlija je dobio zadatak da čuva prelaz preko Tise. Iduće godine predvodio je Srpsku miliciju u bici kod Titela.

Da bi bio ostvaren strateški cilj da se ukinu privilegije i denacionalizuju Srbiji, Bečki dvor je planirao da zbaci patrijarha i podvojvodu, ali je ubrzo odustao od te namere, pa se opredelio da Srpsku miliciju razbije i da je tako razdeljenu stavi pod austrijsku komandu. Ostvarujući ovaj plan, Dvor je najpre oduzeo ingerencije Monasterliji. Od "vicegubernatora srpskog plemena" Monasterlija je sve više postajao "racki oberkapetan". Namera, međutim, nije sprovedena, jer je 1696. godine obnovljen rat sa Turskom, pa je i Monasterlija sa Srpskom milicijom ponovo uključen u ratne okršaje. Priključio se na Morišu vojsci izbornog kneza Fridriha Augusta. Pošto su osvojili Čanad, Monasterlijini "militari" su krenuli prema Temišvaru, ali ga nisu zauzeli, već su nastavili vojevanje po Banatu. Ovde se u bici kod Čeneja ponovo istakao komandant Monasterlija.

Do preokreta u Velikom ratu došlo je 1697. godine, kada je komandu austrijskih trupa preuzeo princ Evgenije Savojski. Monasterlija je dobio zadatak da štiti Petrovaradinsku tvrđavu i pristupi izgradnji pontonskog mosta preko Dunava. U međuvremenu, odigrala se bitka kod Sente, 11. septembra 1697. godine. Bila je to odlučujuća bitka Velikog rata, u kojoj se proslavio pukovnik Jovan Popović Tekelija, rodonačelnik čuvene srpske vlastelinske porodice iz Arada.

Monasterlija je sa dve hiljade srpskih vojnika 1698. godine učestvovao u operacijama na donjem Dunavu. To je potrajalo sve do Karlovačkog mira 1699. godine, kada je okončan Veliki rat posle šesnaest godina, pobedom hrišćanske koalicije.

Karlovačkim mirom završen je važan period u životu Jovana Monasterlije.

Završetak Velikog rata i Karlovački mir 1699. godine učinili su misiju Jovana Monasterlije, kao zapovednika Rascijanske milicije, izlišnim. Monasterlija više nije bio u središtu zbivanja od kojih je zavisila sudbina srpskog naroda. Povukao se u Komoran i tamo provodio mirne dane. Iz dokumenata iz tog vremena vidi se da se posvetio svakodnevnim problemima, koji odgovaraju ljudima njegovog ranga.

U prvim godinama XVIII veka, na Morišu, Tisi, Dunavu i Savi formirana je Vojna granica, imenovani su zapovednici regimenti, ali među njima nije bilo najzaslužnijeg Srbina u Velikom ratu - Jovana Monasterlije. Dobijao je značajna priznanja i diplome, ali vojno unapređenje je izostalo. Dobio je, sem toga, imanja na Kerešu, u okolini Đule. Komorska administracija mu je izašla u susret, pa mu je dodelila i zemljište u Tolnajskoj županiji, u vrednosti od 10.000 forinti. U povelji je stajalo da se milost ukazuje Monasterliji zato "što je od mladosti, komandujući Srbima, poslužio časno bez ikakve plate ili nagrade od erara, nego se svagda borio o svom ruhu i kruhu". Zato je u Tolnajskoj županiji dobio dvanaest pustara.

Dodelom dobara u Tolnajskoj županiji, Bečki dvor je postigao željeni cilj. Monasterliju je odvojio od njegovih boraca i naroda i onemogućio njegove zajedničke akcije sa patrijarhom. Patrijaršijska rezidencija u Sentandreji bila je suviše daleko da bi ova dva velikana naše istorije mogla da budu u neposrednom kontaktu.

Ovakvo stanje, međutim, nije dugo potrajalo. Čitavu Ugarsku potresao je nacionalno-oslobodilački ustanak mađarskog naroda, koji je 1703. godine poveo erdeljski knez Ferenc Rakoci. To se dogodilo u vremenu kada je Austrija bila zauzeta na zapadnim granicama, u borbi za špansko nasleđe. Sada je ponovo aktuelizovano savezništvo Bečkog dvora sa Srbima. Jovan Monasterlija je reaktiviran. Dobio je zadatak da kontroliše dunavski prelaz na ušću Drave. Ubrzo je imao novu obavezu da sa Srpskom milicijom brani područje od Budima do ušća Drave. Pošto nije imao dovoljno naoružanja i municije, Monasterlija se povlači u Komoran. Kada je opremio trupe, zauzeo je područje Torocke i Trenčinske županije.

Iste, 1703. godine Monasterlija osvaja Jegru i izbija na Tisu. U zimu između 1703. i 1704. godine vojuje na području Kečkemeta, da bi se kasnije ulogorio u Baji.

U to vreme ustanak mađarskog naroda postao je opasan po austrijsku vlast, pa princ Evgenije Savojski poziva na dogovor u Beč patrijarha Arsenija III Čarnojevića i podvojvodu Jovana Monasterliju. Srpske trupe pod komandom Monasterlije okupile su se i držale desnu obalu Dunava, od Budima do ušća Drave. Tada se u sastavu Srpske milicije pod komandom Monasterlije nalazilo oko pet hiljada vojnika. Odneli su pobede kod Sigeta i Kapošvara.

Sledeći ratni pohod Monasterlije bio je usmeren ka porečju Vaga, pritoke Dunava, kod Komorana, gde je razbio ustaničke mađarske snage.

Novembra 1704. godine car Leopold I je ipak podario Jovanu Monasterliji čin pukovnika, naredivši Dvorskoj komori da povodom toga čina podvojvodi daruje zlatan lanac sa njegovim likom i tromesečnu pukovničku platu unapred. Ponovo dobija zadatak da štiti područje Dunava, od ušća Drave do Budima.

Početkom 1705. godine Monasterlija je od Dvorskog ratnog saveta dobio delikatan zadatak da Srbe uvrsti u regularne trupe i privikne ih na redovnu vojnu službu i disciplinu. U tom kontekstu izdat mu je Patent za vrbovanje. Za početak je trebalo da prikupi hiljadu pešaka i isto toliko konjanika. Sa takvom vojskom Monasterlija je stavio na raspolaganje Bečkom dvoru. Odmah mu je naređeno da vojsku povede na Veliki Varadin. Ovde ga je u jesen 1706. godine sustigla smrt, kao posledica povrede zadobijene u lovu. Zapovedništvo nad Srpskom milicijom je preuzeo potpukovnik Dimitrijević. Do kraja rata Srpska milicija se nazivala - Monasterlijini Raci.

Adam Feldvarija

Među Srbima iz Komorana u vreme Velike seobe 1690. kao bliski saradnik patrijarha istakao se Adam Feldvarija. Potiče iz znamenite srpske plemićke porodice iz Komorana, poreklom iz Dunafeldvara na desnoj obali Dunava, nizvodno od Čepela. Kao i Monasterlije i Feldvarije su se našle u Komoranu u vreme kada su se brojne srpske porodice ovamo doselile iz Srpskog Kovina, početkom XVII veka.

Rodonačelnika ove znamenite porodice, Nikolu Feldvariju nalazimo kao prvog na spisku srpskih plemićkih porodica u Komoranu. Zabeleženo je da je obervajda Nikola Feldvarija portretisan u dva maha. Prvi put 1646. godine za bakrorez, a drugi put 1649. godine za veliku uljanu sliku, na kojoj je odeven u živopisnu odeždu velikaša. Imao je i posebno izrađen plemićki grb. Pre toga, obnovio je srpsku pravoslavnu crkvu, koja se nalazila pod tvrđavom. Po naređenju komandanta garnizona Puhajma, "Nemci pokvariše 20. maja 1648. tu crkvu i proširiše na onom prostoru grad, te Srbi moradoše novu crkvu da sagrade".

Unuk Nikole Feldvarije, Adam, bio je obrazovan čovek, sa nadimkom "dijak". Taj nadimak je pripadao onima koji su završili Latinsku školu. U doba Velike seobe Srba, kao i u vremenima koja su usledila u borbi za dobijanje privilegija, Adam Feldvarija je postao šire poznat u srpskom narodu.

U periodu pre Velike seobe, kao učen i ugledan građanin, Adam Feldvarija je zajedno sa kapetanom Jovanom Monasterlijom, potonjim zapovednikom Srpske vojske u Austriji, ishodovao od cara Leopolda povlastice za Komoran.

U Komoran srpski patrijarh Arsenije III Čarnojević je došao juna 1690. godine. Odavde je sa episkopom Isaijom Đakovićem na razgovore povodom dobijanja privilegija sa carem Leopoldom poslao i Adama Feldvariju, koji je mesec dana ranije bio po sličnom zadatku na Bečkom dvoru.

Adam Feldvarija je uživao veliko poverenje i poštovanje od strane patrijarha Arsenija III, što se može zaključiti i iz njihove prepiske, koja je usledila posle patrijarhovog prelaska u Sentandreju. Na predlog Adama Feldvarije, patrijarh je, uz saglasnost cara Leopolda I, Jovana Monasterliju proglasio za podvojvodu. Feldvarija je 1692. godine izabran na Hristijanskom saboru za episkopa komoranske crkve, što je neprekidno ostao narednih 26 godina.

U burnim vremenima nastalim posle Velike seobe, Adam Feldvarija je bio učesnik svih značajnijih skupova, na kojima su donošene odluke od značaja za sudbinu srpskog naroda u Habzburškoj monarhiji. Učestvovao je u radu više narodno-crkvenih sabora kao što su bili: Bajski (1694), Krušedolski (1708), Hopovski (1713) i Daljski (1718).

Stefan Prodan Šteta

Među znamenite Srbe koji su potekli iz Komorana ubraja se i Stefan Prodan Šteta. Izrastao je i nestao sa istorijske pozornice u vreme Velikog rata.

Ovaj hrabri i vojnički obrazovan Komoranac prvi put se pominje marta 1689. godine, kada je sa hiljadu svojih vojnika osvojio Kladovo. Sa vojnog aspekta to je bilo veoma značajno, jer je na taj način omogućio dejstvovanje austrijske vojske na levoj obali Dunava, pod vođstvom generala Veteranija.

Ne mireći se sa porazom, Turci pod vođstvom Hasan-paše, zajedno sa vojskom odmetnika iz carske vojske erdeljskog kneza Imrea Tekelija, 26. juna 1689. godine opsedaju Kladovo. Nasuprot brojnoj tursko-erdeljskoj vojsci od četiri hiljade konjanika i pešaka erdeljskog kneza i četiri hiljade konjanika i pešaka Arnauta, dve hiljade janičara i hiljadu Tatara, našlo se hiljadu srpskih branilaca sa Štetom na čelu. Opsada je trajala punih dvanaest dana. Kladovo je bombardovano, napadano sa kopna i sa Dunava, sa 21 šajkom. Videći da neće moći odoleti višestruko jačem neprijatelju, Prodan Šteta je ponudio predaju grada pod uslovom da braniocima bude dozvoljeno da slobodno odu. Tekeli je pristao, ali je turski komandant pogazio reč i zadržao branioce u ropstvu.

Posle poraza Turaka pod Vidinom 14. oktobra 1689. godine, u metežu koji je nastao, kapetan Šteta se sa svojom vojskom izvukao iz ropstva. Glavnokomandujući markgrof Ludvig Badenski poverio mu je odbranu utvrđenja Belogratčik u blizini Vidina. Odatle je vršio upade na Vidin i dalje prema Nikopolju na Dunavu i Sofiji, štiteći na taj način dejstva austrijske vojske.

Kapetan Prodan Šteta se ubrzo ponovo našao na mestu zapovednika Titela. Turski komandant Ali-paša je odlučio da uništi ovo dobro branjeno utvrđenje kako bi sprečio stalne upade Srba na teritoriju Banata koji su držali Turci. Ipak, napad preko pet hiljada turskih askera, marta 1694. godine, slomio se pred braniocima Titela. Pošto je pred zidinama Titela ostavio tri stotine ubijenih vojnika, Ali-paša se povukao.

U izveštaju Ratnom savjetu maja 1694. godine, general Štaremberg "sa pohvalom ističe junaštvo Štetino, kome je car Leopold po preporuci Ratnog saveta podario zlatan lanac sa medaljom za pokazanu hrabrost". Posle ovoga, Šteta je Dvorskom ratnom savetu podneo molbu da njegova kuća u Komoranu bude oslobođena svih tereta, što je i prihvaćeno.

Godine 1695, otpočeo je novi sukob između Austrije i Turske i opet je meta turskih osvajanja postao Titel. Septembra 1695. godine opsadu je vršio beogradski Džafer-paša. Dobio je zadatak "da spere prošlogodišnji poraz sa turskog oružja". Daleko brojnijem i bolje naoružanom neprijatelju, kapetan Stefan Prodan Šteta i branioci Titela nisu odoleli. U bici su izginuli gotovo svi branioci. Šteta je bio isečen. Postao je simbol junaštva i vojne veštine na velikoj istorijskoj prekretnici, u Bačkom ratu.

Seobe Srba u Slovačku

Naseljavanje Srba u Slovačku u srednjem veku odvijalo se u više talasa.

Prvi talas je krenuo drugom polovinom XV veka i potrajao do prvih decenija XVI veka, kada se doseljavaju Srbi na područje Gornjeg Dunava, u Komoran i Bratislavu, čineći sa Ostrogonom i Đurom u Ugarskoj jezgro Kraljevske šajkaške flotile. Ovaj sistem odbrane, ustrojen po strateškoj zamisli ugarskog kralja Matije Korvina, kao deo odbrambenog sistema od Turske, u celini se protezao od Bratislave do Zemuna. U Gornjoj Zemlji se širio i na pritoke Dunava. Najpoznatiji šajkaški centar u unutrašnjosti Slovačke, čiju su posadu činili Srbi, bila je Šalja na reci Vagu.

Drugi talas srpskih seoba u Slovačku je usledio posle neuspele turske opsade Beča 1529. godine. Tada je Ferdinand Habzburški odlučio da stvori odbrambeni sistem utvrđenja, u kojima su bili i Srbi. Smatralo se da će se na taj način, pored šajkaških utvrđenja na Dunavu, stvoriti lanac tvrđava na Moravi koje će onemogućiti prodor Turaka u središte Evrope.

Treći talas srpskih seoba u Slovačku dogodio se drugom polovinom XVI veka i prvom polovinom XVII veka, kada se ustalila granica prema Turskoj. Da bi se osujetili mogući osmanski prodori, duž severne granice izgrađeno je više utvrđenja, gde se pojavljuju i Srbi. Uporedo sa ovim, zbog učešća u borbama protiv Turaka za vreme Dugog rata (1593-1606), Srbi iz Ugarske se sele u Gornju Zemlju koja je bila pod austrijskom vlašću.

Četvrti talas usledio je sa Velikom seobom Srba, kada je na područje Slovačke na čelu srpskog zbega došao patrijarh Arsenije III Čarnojević. Tada su se Srbi naselili u nekoliko naselja na teritoriji jugozapadne Slovačke.

U seobama Srba učestvovali su i Cincari, pripadnici starosedelačkog naroda Balkana, romanskog porekla, koji je naseljavao južne delove Balkanskog poluostrva: Epir, Makedoniju i Tesaliju. Najviše Cincara se u Gornju Zemlju naselilo posle Velike seobe Srba, i to tokom XVIII veka, zbog straha od turskih represalija, kao i zbog zemljotresa koji je pogodio područje Moskopolja, cincarskog privrednog i kulturnog centra.

U Bratislavu su se Srbi doselili krajem XV i početkom XVI veka. U slovenskom svetu Bratislava je bila poznata kao grad odakle je, drugom polovinom IX veka, počelo širenje hrišćanstva na staroslovenskom jeziku. Naime, u Slovačku su, na poziv velikomoravskog kneza Rastislava, došli vizantijski propovednici Ćirilo i Metodije. Time su postavljeni temelji kulture slovenskih naroda.

Bežeći ispred turskih zuluma, tokom XVII veka, Srbi su dolinom Dunava dospeli do Bratislave. Naselili su podgrađe, koje se u XVII veku počelo da naziva Racki, odnosno Srpski grad.

U dokumentima iz XVI i XVII veka pominju se Srbi koji su živeli u Bratislavi: Mihajlo Černović, Vuk Vratković, Jovan Brodović, Gavrilo Belović, a zabeležene su i porodice: Oršanića, Godenića, Andrijaševića, Maršića, Gravića, Draškovića, Purića, Kovačevića i drugih.

Skalicu, u zapadnoj Slovačkoj prema reci Moravi, Srbi naseljavaju u XVI veku. Bila je to krajnja severna tačka do koje su dospeli. Pominju se i pojedinci: Ilija Marković, Varnava Radojević, Andrija Popinović. U okolini Skalice Srbi su naselili Radoševce i Mokri Gaj.

U neposrednoj blizini Skalice bilo je utvrđenje Holič, koje su iznad Morave sagradili Bakići. Neposredno uz zamak se nalazilo srpsko naselje Dobra Voda.

Početkom XVII veka, na obroncima Malih Karpata prema reci Mijavi, Srbi su živeli i u Senici. Ovde se poimenično pominju: Matići, Turakovići, Vidovići, Petrasovići, a pominju se i plemići Vratkovići.

Između pomenutih utvrđenja na području Malih Karpata, prema Moravi na zapadu i Trnavki prema istoku, pominju se naselja u kojima su živeli Srbi u XVI i XVII veku: Ostrijež, Bukovo, Banovce, Borski Mikulaš, Borski Peter, Kuklov, Moravski Jan, Bohdanovce.

Srpsko stanovništvo je u manjem broju naseljavalo Komoran i pre XV veka. Intenzivno naseljavanje odvijalo se tokom naredna dva veka, od pada Despotovine do Velike seobe.

Najveći broj Komoranaca bio je srpskog porekla. Bili su to potomci šajkaša koji su ovamo došli u XV i XVI veku. Deo ih je došao iz Srpskog Kovina početkom XVII, a manji broj u vreme Velike seobe Srba. Manji broj Cincara je došao do XVIII veka, a većina se naselila tokom XVIII veka. Kao pravoslavni, svi su bili okupljeni u okvirima Srpske pravoslavne crkve. Vremenom su se uklopili u većinsku srpsku etničku celinu.

Kao što je rečeno, najveći broj Komoranaca imao je srpska porodična imena: Antonijević, Antonović, Asurčić, Bajić, Bistrović, Bodić, Boljaković, Bošnjak, Brajković, Vadnić, Vidoje, Vladisavljević, Vojnić, Vujin, Vuković, Gotovanović, Dimitrijević, Dimitrović, Dobrić, Dujić, Đurašin, Đurica, Živković, Županović, Ivanić, Jakovljević, Jovanović, Kazimirović, Katanović, Kozarević, Knežević, Koljević, Kopanović, Kostić, Kostović, Letić, Markić, Marković, Matić, Milović, Milojević, Milovanović, Pervjanin, Perišan, Petrešić, Popović, Preradov, Radmanić, Radojčić, Semerić, Stanković, Stefanović, Ugrinović, Cvetković.

Deo Srba u Komoranu nosio je porodična imena prema toponimima odakle je dolazio: Aradi, Bošnjak, Budai, Đeri, Jenovac, Kapelet, Kapušvarlija, Kečkemeti, Kiprovčanin, Komloši, Komoranac, Monasterlija, Obadski, Ostrongonlija, Pakši, Pešti, Požunlija, Somborlija, Stambolija, Temešvari, Ujvari, Fejvari, Feldvari, Fogoroši, Čadvari, Čanadi, Šikmedi.

Manji broj Komoranaca nosio je i pomađarena prezimena: Antal, Bokmešter, Domonkoš, Đenđeši, Zarepeš, Kelemen, Kiš, Kovač, Lančiš, Lukač, Mađar, Pap, Rac, Ružaš, Sabo, Terek, Farkaš, Fegaš, Halas.

Deo komoranskih prezimena ukazivao je na njihovo bliže ili dalje cincarsko poreklo: Auriga, Bakija, Bodica, Bornelica, Bramani, Vali, Varšani, Vidica, Vitula, Vranješa, Gara, Debeli, Deme, Demeter, Dijak, Domjaleovica, Duzi, Dumča, Erši, Zamfir, Zubandžija, Kefala, Kiro, Krali, Kuzma, Kukuš, Kurdi, Lajdi, Leskovari, Palamida, Paralica, Poka, Radelija, Raka, Roman, Sevastijani, Sina, Sprečka, Sterio, Stefanides, Stoda, Tako, Trandafil, Tuba, Fitoli, Hadži, Čudila.

Talas seoba Srba 1690. godine, pored Komorana, zahvatio je i druge delove Slovačke.

Najpoznatija srpska kolonija, razume se, bila je u Komoranu, a druga u Trnavi. Ovde se srpska pravoslavna crkva, u stvari kapela, pominje prvom polovinom XVIII veka. Četrdesetih godina XVIII veka pominje se srpski sveštenik, u isto vreme kada je u Komoranu boravio Gavrilo Venclović. Godine 1826, pored crkve koja je imala sveštenika pominju se i pojedini Srbi, među njima porodice Rajić i Rac.

Posle Velike seobe Srbi su se naselili i u Modri. U njenom predgrađu Kraljevi pominju se: Čajkovići, Kraljevići, Mihajlovići i dr. Živeli su i u obližnjim Šenkvicama.

Najveća koncentracija Srba u ovoj oblasti nalazila se u Vištuku, istočno od Modre. Pominju se: Stankovići, Marinkovići, Pavlovići, Veskovići, Petrovići, Đurakovići, Radakovići.

Odvojene od nacionalnog stabla, daleko od brojnih srpskih područja, srpske enklave u Slovačkoj su nestale, ostavljajući tragove svoga života u crkvenim knjigama, napuštenim crkvama i zapuštenim grobljima, kao i u porodičnim imenima.

Duhovni život Komoranaca

Srpska pravoslavna crkva je u očuvanju verskog i nacionalnog identiteta Komoranaca imala veliki značaj. Ovo tim pre, što se ovaj grad nalazi na isturenoj severnoj poziciji srpske populacije, okružen katoličkim i protestantskim življem - Nemcima, Mađarima i Slovacima.

Među Srbe u Komoranu prvi srpski kaluđeri dolaze početkom XVI veka. Prvu crkvu u Komoranu Srbi podižu početkom XVI veka, o čemu svedoči sačuvani mesingani pečat srpske pravoslavne crkvene opštine, na kojem stoji datum: 17. maj 1511. godine. Podizanje crkve, posvećene vavedenju Presvete Bogorodice, organizovali su kaluđeri iz Hilandara. Smatra se da je i davanje imena crkvi u Komoranu u neposrednoj vezi sa manastirom Hilandarom, čija je crkva takođe posvećena istom prazniku; a to simboliše duhovnu vezu srpskog naroda na širokom balkansko-panonskom prostoru.

Prilikom proširenja komoranske tvrđave, stara crkva je porušena 1648. godine, kada je otpočelo zidanje nove. Ova crkva se ponovo našla na meti preuređivanja grada pa je i ona porušena, a 1665. godine sagrađena je nova.

U periodu od 1754. do 1770. godine izgrađena je nova crkva u barokno-rokajnom stilu. Sagrađena je "trudom i izvidenijem pravoslavnih hristijan komoranskih". Da bi što više pomogli crkvu, najimućniji su se zapisivali u "parusije".

Prvorazredan izvor za istoriju Srba u Komoranu ima Protokol srpske pravoslavne crkve opštine, koji je vođen od 1659. do 1777. godine. Protokol nije samo hronika o crkvenim zbivanjima, već i o životu srpskog naroda u ovoj udaljenoj enklavi. Kao takav predstavlja najstariji očuvani protokol među Srbima u Ugarskoj.

Srpska pravoslavna crkva u Komoranu bila je odvojena od svoje matične crkve koja je bila organizovana u okvirima Otomanske imperije, pa je imala i specifičnu organizaciju. Najvišu crkvenu vlast imao je Hristijanski sabor, koji su sačinjavali "komoranski hristijanski Srbi". Njegov sastav činili su svi odrasli muškarci. Hristijanski sabor je raspravljao i odlučivao o pitanjima u nadležnosti crkvene opštine, a ponekad i o privatnim sporovima među vernicima. Crkvom je, po odluci Hristijanskog sabora, upravljao crkveni otac - epitrop - uz pomoć dva ili tri crkvena sina - nadziratelja. Njihov zadatak je bio da brinu o dobru crkve i crkvene opštine, odnosno o sveštenstvu, učiteljima i materijalnom položaju crkve i uopšte o stvarima bitnim za život srpskog naroda u ovoj udaljenoj enklavi. Birani su na godinu dana, ali su mogli da na ovom položaju ostanu i duže. Račune o svom radu polagali su Hristijanskom saboru i redovno su bili "čisti i pravi, brez svake hibe".

Komoranski epitropi bili su iz uglednih građanskih porodica. Oni su, sem bogatstva, posedovali moralne vrline i bili školovani. U vremenu koje je beleženo u Protokolu, najduže su na ovom položaju bili: Petar Kapelet (1659-1692), Adam Faldvarija (1692-1718), Jovan Stanković (1718-1726), Đorđe Feldvarija (1726-1734), Petar Marković (1734-1738), Đorđe Stanković (1738-1744), Petar Marković (1744-1748), Jovan Fejervarija (1748-1765) i Lazar Pešti (1765-1773).

I pomoćnici epitropa - sinovi ili nadziratelji bili su iz uglednih porodica. Sem onih kojima su pripadali epitropi, bili su iz sledećih porodica; Kostović, Županović, Somborlija, Kapošvarlija, Dobrić, Lenčeš, Monasterlija, Požunlija, Cvetković, Kuzma, Rac, Dimitrijević, Temišvarlija, Zamfir, Letić, Popović, Kovač, Dumča, Antonović, Domonkoš, Dujić.

Do 1557. godine nisu bila poznata imena sveštenika srpske crkve u Komoranu. Prvi kao sveštenik pominje se Vladislav. Opsluživao je više crkava u Gornjoj Zemlji. U XVII veku svešteničku dužnost su vršili kaluđeri, koje su Komoranci angažovali "u najam", pretežno na godinu dana. Tako se 1605. godine pominje Sava Hopovac, 1641. prezviter Branko Protopopić, 1643. sveštenik Filip Krička, 1670. kaluđer Adam, 1673. jeromonah Makarije Hilandarac, a 1681. pop Ignjatije Koviljac.

Posle Velike seobe 1690. godine sveštenici i dalje nisu bili stalni već su "najmljeni" na godinu dana. U vreme kada je u Komoranu boravio patrijarh Arsenije III, za sveštenika je izabran kir Sevastijan. U ime Komoranaca, epitrop Adam Feldvarija "dozvao" je 1692. iz sentandrejskog zbega popa Adama kojeg je lično blagoslovio patrijarh. Episkop Vikentije Popović je 1710. godine u Komoran poslao popa Peju Popovića iz Stonog Beograda, a 1714. iz manastira Krušedola došao je Petronije. Pop Petar je za sveštenika došao 1724, a zatim je iz Sent-Andreje došao pop Georgijević Badovinski. Gavrilo Račanin je u Komoran došao 1734. a ovde je napisao knjigu Razglagolnik. Veliki događaj za Komoran predstavljao je dolazak Gavrila Stefanovića Venclovića, 1739. godine. Nasledio ga je 1749. godine Petar Kiprovčanin, dok su 1758. došli pop Petar i otac Luka. U Protokolu se više nisu pominjali sveštenici u Komoranu.

Ne postoje podaci o organizovanom srpskom školstvu pre Velike seobe 1690. godine. Prvi pouzdani podatak o angažovanju srpskog učitelja potiče iz vremena druge posete patrijarha Arsenija III Komoranu 1. januara 1690. godine. Tada se u izboru sveštenika i učitelja angažovao lično episkop Isaija Đaković. Za daskala je izabran jerođakon Atanasije. Tada je, prema ugovoru, učitelj imao "svešteniku biti pokoran i poslušan i trezveno se nositi. A hraniti ga imamo sa sveštenikom i da ima učiti decu, i siromašku, i koji se po bolje imaju".

Posle više od dve decenije pominje se mešter Petar Kazimirović, 1724. godine, a 1726. godine samo "neki mešter". Posle duže pauze, 1748. godine navodi se magistar Tadija, sa zadatkom "da posluži svetoj crkvi i hristijanom, i decu da poučava". Posle njega, 1750. godine izabran je magistar Lazar Vladisavljević. Za učitelja je 1751. imenovan Teodor Gotovanović, a 1762. angažovan je svešteno-đakon Pavle Kiselovski, Rus. Sin popa Adamovića je izabran za učitelja 1768. godine, a Pantelija Andrejević 1771. godine. Kraće vreme 1776. učitelj je bio Pavle Jovanović, da bi ga zamenio Jakov Popović iz Budima, a 1777. godine za učitelja je došao Jakov Knežević iz Bačke.

Gavrilo Stefanović Venclović

Najsnažnija ličnost koja je delovala u duhovnom životu Gornje Zemlje i među Komorancima, prvom polovinom XVIII veka, bio je Gavrilo Stefanović Venclović.

Gavrilo Stefanović Venclović je najkarakterističniji predstavnik srpsko-slovenske književnosti prve polovine XVIII veka. Pripadao je učenicima Kiprijana Račanina, iz čuvene Račanske škole.

Pre Velike seobe Srba 1690. godine, manastir Rača na Drini bio je jedan od retkih rasadnika pismenosti u srpskom narodu. Kaluđeri su se posebno bavili prepisivanjem crkvenih knjiga. Pošto je 1688. u vreme ustanka srpskog naroda manastirska crkva od turaka "ognjem sagorela", manastirska bratija je u Ugarsku prešla 1690. godine. Živeli su najpre u Sentandreji, a potom u manastiru Beočinu. I ovde su se bavili prepisivanjem obrednih knjiga za potrebe srpske crkve. Rodonačelnik Račanske škole bio je jeromonah Kiprijan. Da bi što uspešnije ostvario svoju misiju, oko sebe je u Sent-Andreji okupio izvestan broj pismenijih kaluđera i otpočeo da sa njima radi "v velikej buri i metežu".

Među Kiprijanovim učenicima posebno se isticao mladi Gavrilo Stefanović Venclović.

Došao je u vreme Velike seobe. Pouzdano se zna da je bio kao jeromonah u Sentandreji 1736. godine. U Đuru je kao kaplan delovao od 1736. do 1739. godine, da bi tada došao u Komoran i ovde ostao narednu deceniju, kada mu se gube tragovi. Možda je, zajedno sa svojim vernicima posle ukidanja šajkaškog staleža u Gornjoj Zemlji, otišao na jug, u Bačku, na ušće Tise u Dunav.

Bilo je to vreme velikih verskih progona Srba. Kao propovednik srpskih šajkaša, sa oduševljenjem je dočekan u Komoranu. Komoranski Protokol je zapisao: "Dođe jeromonah Gavrilo Stefanović, slavni propovednik iz Sent Andreje." Za njega je Jovan Skerlić rekao da je "imao više crkvenoga obrazovanja no i jedan crkveni čovek među Srbima onoga vremena".

Njegov opus, pored ostalog, sadrži prepise crkvenih knjiga, kao i prevode, pre svega, ruskih autora. Od posebnog značaja za delovanje među Srbima u Komoranu bili su tekstovi Lazara Baranoviča, černigovskoga arhiepiskopa, koji je drugom polovinom XVII veka, u doba velikih verskih sukoba, smatran za velikog besednika i teologa ruske crkve. Naročito se istakao kao polemičar sa katoličkim bogoslovima i kao teorijski branitelj pravoslavlja. Njegove besede i polemički spisi Vencloviću su se učinili pogodnim za srpski narod, koji je u novoj domovini bio izložen opasnostima od unijaćenja i katolicizma.

Kada je reč o delovanju među vernicima, mora se imati u vidu i jezik Gavrila Venclovića. Radove za crkvenu upotrebu piše srpskoslovenskim jezikom, u duhu sa crkvenim tradicijama. Kada, međutim, piše za narod, posebno kada kao propovednik sastavlja besede, on se služi narodnim jezikom, pozivajući se na Bibliju. I sam Bog, govorio je on, rekao je Mojseju da sabere ljude i da im govori tako da mogu razumeti i sinove svoje naučiti. Od toga nije odustao ni kada je četrdesetih godina XVIII veka prevladao ruskoslovenski jezik.

Od književnog i kulturnog značaja bile su crkvene besede Venclovića. Od 1739. bio je kapelan srpskim šajkašima u "slavnom gradu Komoranu". Njegove besede sa crkvene propovednice odlikuju se čistim i tečnim narodnim jezikom. One pokazuju dobro poznavanje narodnog života, razumevanje narodnih potreba, ozbiljno shvatanje pastirske dužnosti. Njegove propovedi se ubrajaju u vrhunska dela srpskog crkvenog besedništva. Za njega je Skerlić rekao: "U inteligentnoj ljubavi za prost narod, u racionalnoj ideji da za narod treba pisati narodnim jezikom, on je preteča Dositeja Obradovića i Vuka Karadžića, i za čitavo pola veka on stoji pred svojim mračnim dobom... I kada se čita njegova lepa i jasna proza, pisana na živom, prirodnom i čistom jeziku, oseća se koliki je veliki nazadak bio uzimanje mrtvoga i hibridnog rusko-slovenskog jezika za književni jezik srpski".

Besede Venclovića u komoranskoj srpskoj pravoslavnoj crkvi slušao je mladi Jovan Rajić, koji je od 1744. godine pohađao Latinsku školu u ovom gradu, koju su vodili jezuiti. Da bi se spasao od jezuita koji su hteli da ga pokatoliče, "otide u protestantsku školu u Šopronj". To navodi i Jovan Skerlić kada piše o tom periodu života velikana naše kulture. Životni put je ovog mladog čoveka, žednog znanja, odveo sa panonskih prostora u Kijev, u Duhovnu akademiju".

Komoranci u romanu "Zlatan čovek"

Život Komoranaca, među kojima i Srba, početkom XIX veka opisao je Jokai Mor, najčitaniji i najplodniji mađarski pisac XIX veka. Ovaj rođeni Komoranac slavu je stekao romanom Zlatni čovek, u kojem opisuje "herojsko doba" građanske klase u ovom gradu dvadesetih i tridesetih godina XIX veka.

U Zlatnom čoveku glavni deo radnje romana događa se u komoranskoj Srpskoj ulici, koju su Srbi izgradili pre i posle Velike seobe. Deo radnje se odvija u domu Atanasija Brazovića, u "komoranskom trgovačkom sitiju", koji je obnovljen i izgrađen posle katastrofalnog zemljotresa 1763. godine. Tada su komoranski trgovci odbili predlog austrijskih vlasti da grad presele na suprotnu stranu Dunava. Smatrali su da je položaj varoši na ušću Vaga u Dunav bio idealan. Grad je ostao na mestu gde se vekovima živelo.

U Jokaijevo doba građanska klasa u Komoranu je negovala bogat kulturni život, o čemu se govori i u romanu. Dvadesetih i tridesetih godina XIX veka u Komoranu je postojao literarni salon, a izlazio je poznati Komoranski kalendar, koji su građani na širem području sa zadovoljstvom čitali, kako Mađari tako i Srbi.

Središnja ličnost romana je čovek koji je poticao iz komoranske trgovačke sredine. Imao je život ispunjen avanturama. Zahvaljujući špekulacijama naglo se obogatio, kupio plemstvo i postao uvaženi građanin. Vidan znak njegove ekonomske i društvene moći bila je kupovina kuće u Srpskoj ulici. Koliko je imao uspešan poslovni, toliko je imao nesrećan privatni život. Životni put misteriozno je okončao, ostavivši svoje sugrađane u nedoumici o tome šta se stvarno dogodilo, pa se nagađalo da je umesto njega sahranjena druga ličnost, a da je on otišao na granicu prema Turskoj, na "Ničije ostrvo", gde je, kako stoji u romanu, našao ličnu sreću.

Čitalac saznaje kakav je bio svakodnevni život Srba u Komoranu: o čemu su raspravljali, kako su se oblačili, čime su se hranili.

Prema tvrđenju više autora, prototip junaka romana Mihalj Timar bio je srpski trgovac Janoš Domonkoš, odnosno Jovan Damjanović, koji se početkom XIX veka obogatio trgovinom žitom. Kao i glavni junak romana, vodio je život ispunjen avanturama. Poticao je iz plemićke porodice, jer je njegov otac 1773. godine stekao plemstvo. Njegov grob nalazi se u porti srpske pravoslavne crkve u Komoranu. Veliki deo svog imetka, u visini 3.000 forinti, Domonkoš je ostavio srpskoj pravoslavnoj opštini u Komoranu.

Još jedan nadgrobni spomenik nalazi se u porti srpske crkve u Komoranu. Podignut je u čast proslavljenog generala Pavla Davidovića, iz vremena ratova protiv Turaka i Napoleona, komandanta Komoranske tvrđave, koji je sahranjen 1814. godine. Celokupan svoj imetak ostavio je Srpskoj pravoslavnoj opštini u Komoranu.

Srbi na školovanju u Slovačkoj

Tokom XVIII i XIX veka na području Slovačke, u Bratislavi, Modri, Trnavi, Kišicama, Kežmarku, Prešovu i Levoči učilo je preko dve hiljade Srba, od kojih su trećina bili studenti.

Opredeljenje Srba za školovanje u Slovačkoj bilo je rezultat uverenja da će među slovačkim protestantima naći saveznike u borbi protiv katolicizma i unijatstva.

Na licejima i univerzitetima u Slovačkoj čitave generacije mladih srpskih intelektualaca pripremale su se za borbu za nacionalnu emancipaciju.

Na srpsku omladinu koja se školovala u Slovačkoj ogroman uticaj imali su slovački nosioci prosvećenosti i nacionalnog preporoda i panslavističkih ideja.

Drugom polovinom XVIII veka preteče slovenske prosvećenosti i nacionalnog preporoda, naučnici evropskog ranga: Matej Bel, Jan Tomka Saski i Jozef Bencur, bitno su uticali na idejno formiranje srpske omladine.

Pavel Jozef Šafarik, nalazeći se na čelu preporoda slovenskih naroda u XIX veku, razvio je nacionalnu misao panslavizma. Živeći među Srbima u Novom Sadu, kao direktor gimnazije, uključio se u preporod srpskog naroda. Ljudevit Štur, najveći propagator sveslovenske ideje, bio je najcenjeniji učitelj slovenske omladine, među kojom i srpske mladeži. Jan Kolar, oduševljeni panslavista, posebno je uticao na nacionalni preporod Južnih Slovena.

Među mnogim Srbima školovanim u Slovačkoj u XVIII i XIX veku isticali su se pojedinci koji su kasnije postali nosioci političkog, društvenog i kulturnog života svoga naroda:

- Pavle Julinac, istoričar i diplomata u ruskoj službi, autor prve štampane istorije srpskog naroda;

- Jovan Rajić, istoričar, pisac prve istorije Južnih Slovena, koja je snažno uticala na našu istorijsku nauku u XIX veku;

- Dositej Obradović, književnik, filozof, pedagog i prosvetitelj, najznačajnija i najuticajnija ličnost srpskog naroda XVIII veka;

- Teodor Janković Mirijevski, prosvetitelj, prvi reformator srpskog školstva u novijoj istoriji;

- Jovan Muškatirović, prvi srpski advokat, pristalica racionalizma, sakupljač narodnih umotvorina;

- Pavle Kengelac, pisac svetske istorije i prvog spisa iz oblasti prirodnih nauka u Srba;

- Joakim Vujić, dramski pisac i glumac, osnivač pozorišnog života u Srbiji;

- Atanasije Stojković, fizičar, pisac prve knjige o fizici na srpskom jeziku, profesor na Harkovskom univerzitetu;

- Milovan Vidaković, književnik, pisac prvih romana u novijoj srpskoj književnosti;

- Dimitrije Davidović, novinar i publicista, osnivač i urednik srpskih listova, jedan od tvoraca Sretenjskog ustava;

- Dimitrije Tirol, književnik i publicista, pokretač i osnivač listova i časopisa, kao i čitaonica i književnih društava;

- Teodor Pavlović, književnik i publicista, prvi sekretar Matice srpske, urednik njenog Letopisa, osnivač Muzeuma;

- Jovan Sterija Popović, književnik, profesor Liceja, osnivač Društva srpske slovesnosti, koje je preteča Srpske akademije nauka;

- Aleksa Janković, popečitelj prosvete i pravde u Kneževini Srbiji;

- Đura Daničić, filolog, ključna ličnost u borbi za pobedu Vukove reforme srpskog jezika i pravopisa;

- Bogoboj Atanacković, književnik, romantičar, pristalica Vukove reforme;

- Vasa Živković, lirski pesnik prelaznog perioda od klasicizma ka romantizmu, prethodnik Branka Radičevića;

- Đorđe Natošević, velikan pedagoške misli, pokretač i nosilac reforme srpskog školstva drugom polovinom XIX veka;

- Svetozar Miletić, politički vođa srpskog naroda u Habzburškoj monarhiji, osnivač prve političke partije u Srba - Srpske narodne slobodoumne stranke;

- Jovan Đorđević, književnik i publicista, osnivač Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu i profesor Velike škole u Beogradu;

- Jovan Jovanović Zmaj, najplodniji srpski pesnik, sa delima visoke poetske vrednosti;

- Jovan Bošković, filolog, profesor Velike škole u Beogradu, ministar prosvete u Kneževini Srbiji;

- Kosa Trifković, dramski pisac, opservator građanskog društva svoga doba;

- Simo Popović, pesnik i publicista, crnogorski vojvoda i državnik;

- Jovan Grčić Milenko, lirski pesnik, sledbenik Branka Radičevića.

Studentsko udruženje "Sloboda" u Bratislavi

Veliki deo srpske omladine školovao se u Evangelističkom liceju i na Pravnoj akademiji u Bratislavi, gde su pojedinci delovali u okviru svog studentskog udruženja.

Evangelistički licej u Bratislavi osnovan je 1606. godine. Najpre je radio kao gimnazija, a od 1627. godine kao licej, koji je u sebi objedinjavao osnovnu, srednju i višu nastavu. Ovu školu su držali evangelisti. Kratko vreme od 1672. do 1682. godine licej je oduzet evangelistima, ali im je posle deset godina vraćen. Do reorganizacije Liceja došlo je 1777. godine, kada je srednja nastava podeljena na niži (gramatikalni) i viši (humanistički) tečaj. Srednja nastava je prerasla u višu, licejsku, u dvogodišnji tečaj filozofije, odnosno četvorogodišnji tečaj filozofsko-teoloških studija. To je bio viši stepen obrazovanja, koji je mlade osposobljavao za državnu službu, ali i za akademske, odnosno univerzitetske studije. Godine 1850. licej je sveden na rang gimnazije.

Bratislavska pravna akademija nosila je tradicije Univerziteta u Trnavi, koji je osnovan 1635. godine. Posle pada Budima i pomeranja turskih granica na područje Gornje Zemlje, u Trnavu se preselio Univerzitet iz Budima, koji je osnovao ugarski kralj Matija Korvin u XV veku. Kada je 1777. godine Univerzitet iz Trnave vraćen u Budim, Akademija je premeštena u Bratislavu. Organizovana posebno, kao državna ustanova, Bratislavska akademija je objedinjavala srednju i višu nastavu. Imala je gimnazijske razrede, dvogodišnji tečaj filozofije i dvogodišnji tečaj prava. Imala je dva odseka - pravni i filozofski, sa nastavom koja je trajala po dve godine. Akademija je imala rang više škole, u kojoj su pripremani kandidati za više činovničke pozive ili za produženje studija na univerzitetu.

Srpski studenti u Bratislavi su školske 1838. godine osnovali Čitaonicu, odnosno Društvo i knjižnicu srpsku u Požunu. Čitaonica je delovala do 1873. godine, u tri perioda, jer je rad prekidan u vreme revolucije 1848/49. godine i vreme Bahovog apsolutizma. Nosioci aktivnosti u prvom desetogodišnjem periodu bili su Đura Daničić i Svetozar Miletić. U kratkom, drugom periodu od 1851. do 1853. nosioci su bili Jovan Bošković i Zmaj Jova Jovanović. Nosioci aktivnosti od 1865. do 1873. bili su Jovan Grčić Milenko i Simo Popović. U tom periodu nosila je ime Sloboda.

Srpski studenti su u Čitaonici održavali i literarne sastanke. Zapisano je da je prvih godina "Društvo cvetati počelo". Koliki je ugled uživao svedoči podatak da je 1841. godine Društvo posetio i Jan Kolar. U zapisniku je zabeleženo da je "naš Kolar prvi bio koji je slovensku uzajamnosti ideju po prostranom narodu Slovenskom razvio i raširio i tim temelj sreće utvrdio".

Uprkos upozorenjima, srpski studenti su nastavili sa sličnim aktivnostima. Tako ih je 1842. godine posetio znameniti ruski slavista Izmail Streznjevski, koji je održao predavanje o uporednoj slovenskoj gramatici. Predavanje je održao i Ljudevit Štur. Među članovima Društva, kao predavač nalazi ose i Nikanor Grujić.

Uporedo sa brojnim aktivnostima narastala je i biblioteka, a darodavci knjiga su bili; Matica srpska, beogradska knjižara Vozarević, Vuk Karadžić, Teodor Pavlović, Jovan Hadžić i drugi.

Podršku Družini davali su viđeni Srbi, koji su boravili u Bratislavi. Studenti, članovi Društva, držali su predavanja na različite teme, a 1846. godine srpska omladina iz Bratislave, Prešova i Pešte pokrenula je časopis Slavjanku, koji je uređivao Svetozar Miletić. Do tog vremena srpska omladina je u Bratislavi izdavala časopis Srpski orao.

Književnica Društva imala je 1847. preko 500 primeraka knjiga i časopisa, a nazivala se Književnica Srbalja.

U vreme revolucije 1848. godine Društvo nije radilo, pa je na kratko obnovljeno, ali bez vidnijih rezultata.

Srpski studenti u Bratislavi su 1865. godine obnovili Slobodu. Uspostavili su veze sa srpskim omladinskim udruženjima: Preodnicom u Pešti, Zorom u Beču i Pobratimstvom u Beogradu. Posebna pažnja u aktivnostima ovoga udruženja posvećivana je književnom radu. Društvo je delovalo do 1873. godine, kada je prestalo sa aktivnostima.

Nestajanje Srba

Od sredine XVIII veka otpočelo je opadanje broja Srba u Gornjoj Zemlji. Neposredni povod bilo je preseljenje šajkaša u Bačku 1751. godine.

Naime, posle Beogradskog mira 1739. godine, kada se austrijsko-turska granica ustalila na Savi i Dunavu, Dvorski ratni savet je odlučio da granično područje pomeri bliže Savi i Dunavu. Pored razvojačenja Potiske i Pomoriške granice 1741. godine i šajkaši iz Gornje Zemlje su pomereni daleko na jug, u Šajkašku na područje budućeg Titelskog bataljona. Poslednji šajkaški vojvoda u Komoranu Vladislav Fejervari, koji je stupio na dužnost 1746. godine ovde je živeo do 1751. godine, kada je carica Marija Terezija njemu i njegovoj deci podarila plemstvo i posede u Novom Kovilju, koji se nalazi na teritoriji Šajkaškog bataljona u Bačkoj.

Komoranski, ostrogonski i đurski šajkaši sa gornjeg Dunava koji su prihvatili caričinu odluku, u novom zavičaju bili su dužni da ratuju za caricu i da plaćaju određene poreze. Takav status imali su i potiski i pomoriški graničari, pre ukidanja ovih granica. Oni koji su se opredelili da se odsele u Bačku, dobili su po 12 jutara obradive zemlje i 8 jutara pašnjaka. Vojna administracija se nadala da će šajkaši na taj način pokriti sopstveno izdržavanje. Šajkaši su imali obavezu da o sopstvenom trošku grade šajke. to je bio razlog da mnogi, pretežno stariji šajkaši napuste vojničke dužnosti. Šajkaše iz Gornje Zemlje uznemirile su glasine da će Austrija zaratiti sa mnogim državama, "pa će i šajkaše, poturiti u daleke vangranične predele". To je podstaklo mnoge da prihvate caričinu ponudu da napuste vojne dužnosti "i u mirnom građanskom životu provedu ostale dane života svoga".

Na proces nestajanja srpskog stanovništva u Gornjoj Zemlji uticalo je i stvaranje novih centara koncentracije srpskog stanovništva posle seoba prema jugu Ugarske. Sem toga, srpska manufaktura, dominantna u XVIII veku, sa prevaziđenim načinom proizvodnje nije mogla da konkuriše snažnom razvoju industrije u Austrijskom carstvu, jednako kao što se i šajkaški jedrenjaci nisu mogli porediti sa parobrodima koji su plovili Dunavom. Bankarski i industrijski kapital u rukama Nemaca i Jevreja bacio je na marginu usitnjeni kapital srpske građanske klase, oslonjen na zanatski i manufakturi način proizvodnje.

U vreme najveće koncentracije srpskog stanovništva u Gornjoj Zemlji, između polovine XVIII i polovine XVIII veka, samo u Komoranu je živelo blizu dve hiljade stanovnika srpske nacionalnosti. Prema popisu stanovništva iz 1826. godine, u gradu je bilo 256 srpskih domova, odnosno blizu 1.500 stanovnika. Od druge polovine XIX veka vode se precizni podaci o broju stanovnika po nacionalnostima. Popis iz 1869. godine pokazao je da je u ovom gradu živelo 112 pripadnika srpske nacionalnosti.

Srbi u Slovačkoj u XX veku

Za vreme Prvog svetskog rata srpski narod je doživeo teška stradanja. Nekoliko desetina porodica, koje su posle svih seoba i odnarođavanja ostale da žive u Komoranu, i još toliko u ostalom delu Gornje Zemlje, delilo je sudbinu svojih sunarodnika u Austrougarskoj monarhiji. Bili su od strane vlasi progonjeni i zlostavljani. Zvona, ponos srpske crkve i njenih vernika u Komoranu, koja su potomci šajkaša izlili posle požara 1848. godine, a naručili članovi stare srpske plemićke porodice Budimac (Budai), doživela su tragičnu sudbinu. Po naređenju austrougarskih vlasti, 1916. godine su skinuta sa tornja i rekvirirana u vojne svrhe. Najveće zvono imalo je 1.436, srednje 741, a najmanje 455 funti. Bogato ukrašena, zvona su imala zapis kao sećanje na strašni požar.

Na teritoriji Slovačke u vreme Prvog svetskog rata nalazili su se srpski zarobljenički logori, i to u Velikom Međeru, Dunajskoj Stredi, Šamorinu i u drugim mestima. U njima je umrlo oko osam hiljada srpskih zarobljenika. Srpska vojnička groblja svedoče o tragičnoj sudbini srpskog naroda i na ovim prostorima u vreme Prvog svetskog rata.

Boraveći u Gornjoj Zemlji u vreme Prvog svetskog rata, Miloš Crnjanski je setno zapisao: "Neka niko ne traži tamo, na severu, drugo do naša groblja. Poneko selo još je živo, ali će uskoro sasvim da zanemi".

Odlukama Pariske mirovne konferencije 1919. godine, Komoran se našao u sastavu Čehoslovačke Republike. U ovom gradu je ostala da deluje jedina srpska pravoslavna crkvena opština na teritoriji Čehoslovačke. Srpska kolonija u gradu čije su ime proslavili nadaleko poznati srpski šajkaši, plemići, trgovci i zanatlije, postala je etničko ostrvo. Nekoliko desetina preostalih srpskih porodica bilo je odvojeno od svog etničkog i verskog stabla, koje se granalo na balkanskim i panonskim prostranstvima.

U periodu između dva svetska rata uspostavljeni su srdačni i prijateljski politički, ekonomski i kulturni odnosi između Jugoslavije i Čehoslovačke. U ovom vremenu deo malobrojne srpske dijaspore iselio je u matičnu zemlju, dok je deo ostao da živi u gradu svojih predaka.

Slovački narodni ustanak, podignut 1944. godine protiv fašističkog okupatora, predstavljao je značajnu prekretnicu u novijoj istoriji Slovačke. Rame uz rame sa slovačkim ustanicima, borili su se i dobrovoljci iz dvadesetak zemalja, među kojima i Jugosloveni. Ustanici su oslobodili Bansku Bistricu 29. avgusta 1944. godine. Ovo se uzima za početak Slovačkog narodnog ustanka, koji je organizovalo Slovačko narodno veće. Ustanici su nastavili sa borbom u brdskom i planinskom području zemlje, sve do dolaska Crvene armije, u proleće 1944. godine.

Posle Drugog svetskog rata malobrojna srpska zajednica u Komoranu nastavila je život u izmenjenim političkim, društvenim i socijalnim prilikama. Prema navodima publiciste iz Bratislave Bojana Radovanovića, u publikaciji Pravoslavna crkva u Komoranu, život srpske pravoslavne crkvene opštine u ovom gradu "bio je nesiguran, pun patnji, sa više pokušaja o njenu likvidaciju, čija je bila posledica i to da se bogoslužbeni život odvijao samo u određenim prilikama.

Posle velikih promena u društveno-političkom životu Slovačke, koja je 1992. godine postala nezavisna i suverena država, srpska pravoslavna crkvena opština je oživela, a u crkvi se redovno održavaju bogosluženja. Ponovo se čuje srpska reč.

Izvor: Projekat Rastko


Srbi u Rumuniji čine priznatu nacionalnu manjinu od strane države Rumunije, petu po brojnosti u državi. Po poslednjem popisu iz 2002. godine bilo je 22.562[2] pripadnika srpske nacionalne manjine u Rumuniji (oko 0,1% stanovništva države), što pad od 23% u odnosu prethodni popis iz 1992. godine (29.408 pripadnika).
Kulturno i upravno središte rumunskih Srba je najveći grad rumunskog Banata, Temišvar. Ogromna većina Srba živi u njegovoj okolini i pograničnom pojasu sa Srbijom.
Srednji vek: Postojanje zajednica Slovena u ranom srednjem veku na području današnje zapadne Rumunije utvrđeno na nizu srednjovekovnih zapisa, najviše ugarskih. Krajem srednjeg veka, nadiranjem Turaka, uočeno je pomeranje Srba ka severu i naseljavanje severno od Dunava. U 15. veku osnivaju se prvi srpski manastiri: Kusić, Senđurađ, čiji su ktitori bili mahom iz kuće Brankovića.

Otomansko razdoblje: Osmansko carstvo vladalo je južnom Ugarskom od Mohačke bitke 1522. g. do 1719. g. i Požarevačkog mira, kada kao posldenji deo severno od Dunava, napuštaju Banat. Za vreme Turaka učvrstio se srpski karakter većeg dela Banata. Srbi su živeli u preko 100 malih naselja u okolini Temišvara, a postojalo je i oko 20ak srpskih manastira.

Habzburško razdoblje: Dolaskom habzburške vlasti na prostore Banata dolazi do naseljavanje nesrpskog stanovništva (Nemci, Mađari, Rumuni, Slovaci) u prilično opustele delove južne Ugarske, pa već u prvoj polovini 18. veka udeo Srba opada. Ukidanjem pomoriške vojne granice sredinom veka veliki deo Srba se iseljava iz ovog područja, pa stožer Srpstva na ovim prostorima ostaje tzv. „Banatska crna gora“, koju je činilo nekoliko naselja istočno od Temišvara. Većina ovih naselja će očuvati srpski karakter sve do sredine 20. veka. Manji deo Srba naseljao je područje istočno od Temišvara, koje zbog svoje manje privlačnosti (pobrđe) u par malih naselja nije izgubilo srpski karakter sve do danas. Slično, ovome i područje Banatske Klisure, bliže Srbiji i u sastavu Vojne granice, nije izgubilo srpski karakter do danas.

Srpska Vojvodina i Tamiški Banat: Upravna jedinica Srpska Vojvodina i Tamiški Banat postojala je od 1849. g. do 1860. g. označila prvi put makar u samom nazivu postojanje prostora nastanjenog Srbima na području Habzburške monarhije. Sedište je bilo u Temišvaru. Međutim, udeo Srba (manje od trećine ukupnog stanovništva) i marginalni položaj lokalnih vlasti na području cele Habzburške monarhije nije omogućio težnje srpske zajedice u ovoj upravnoj tvorevini, pa njeno ukidanje nije označilo ništa novo za bitisanje Srba u Banatu. U ovo vreme je osnovana Srpska realna gimnazija Temišvar.

Vreme Austrougarske: U razdoblju 1867—1918. g. došlo je do naglog privrednog razvoja Ugarske, pa i današnjeg Banata. Razvoj Temišvara i porast njegovog stanovništva umanjio je udeo i značaj srpske zajednice u gradu. I pored toga Srbi su doživeli napredak. Većina srskih naselja je zadržala srpski karakter, ali se u obodnim delovima Banata i selima sa mešovitim stanovništvom udeo Srba smanjivao.

Pripajanje Rumuniji i međuratno razdoblje: Krajem 1918. g. srpska vojska ušla je u veći deo Banata i Temišvar i potpomogla organizovanje srpske narodne vlasti. Međutim, kasnijim mirovnim konferencijama novoosnovana Kraljevina SHS nije uspela sačuvati središnji i istočni deo Banata sa Temišvarom i on je 1919. g. predat Rumuniji. Posebno teška borba pri pregovorima bila oko položaja Banatske klisure, nastanjene pretežno Srbima i sa 3 srpska manastira. Međutim, posle razgraničenja sa obe strane granice ostalo je približno isti broj Srba, odnosno Rumuna - oko 60 hiljada. Položaj Srba u u Kraljevini Rumuniji u sledeće dve decenije bio je dobar - osnovane su srpske novine, osnovane srpske kulturne i obrazovne ustanove. Čak je i u razdoblju fašističke diktarture generala Antoneskua tokom Drugog svetskog rata položaj Srba bio podnošljiv.
Komunističko razdoblje u Rumuniji: Posleratno uspostavljanje prijateljskih odnosa između komunističkih Rumunije i Jugoslavije pozitivno se odrazilo na srpsku manjinu, iako je deo Srba, pokrenutih ratom, prešao u Jugoslaviju. Međutim, već 1948. g. rezolucijom Informbiroa i zahlađenjem odnosa Jugoslavije i Sovjetskog Saveza, došlo je do početka najgoreg doba u bitisanju srpske nacionalne manjine u Rumuniji, koja je u to vreme bila „satelit“ Sovjetskog Saveza. Došlo je do velikih deportacija Srba u Baragansku stepu, gušenja kulturnog i verskog života. Dodatna teškoća bilo je naseljavanje Rumuna iz ostatka Rumunije na napuštena imanja odbeglih Nemaca i drugih, pa je rumunski element naglo ojačan u sredinama Banata gde on dotle bilo mali ili nije postojao. Posle ponovnog uspostavljanja dobrosusedskih odnosa 1956. g. položaj Srba se popravio, ali je i dalje bio nepovoljan. Gašenje srpskih škola i kulturnih ustanova, pojava mešovitih brakova između Srba i Rumuna, kao i „tiha“ asimilacija potpomognuta od vlasti, doprinela opadanju broja pripadnika srpske nacionalne manjine i njenom starenju. Po padu komunističkog režima u Rumuniji je bilo upola manje Srba nego 50 godina pre toga. Brojna naselja sa srpskom većinom, posebno oko Temišvara, postala su većinski rumunska. U naseljima gde su Srbi bili manjina njihov broj je postao simboličan.
Srbi u Rumuniji danas: Tokom protekle dve decenije položaj Srba u Rumuniji se popravio, iako broj pripadnika i dalje opada. Posebna teškoća je velika starost pripadnika srpske manjine i teško ostvarljiva mogućnost obnove stanovništva. Postoje i pozitivni pomaci, koji se pre svega ogledaju u vraćanju oduzete imovine, posebno u slučaju Srpske pravoslavne crkve, kao i obnovi manastira i crkava.

Veroispovest
Srbi u Rumuniji su mahom pravoslavne veroispovesti, u okviru Temišvarske eparhije. U većini mesta gde su Srbi prisutni postoje srpske pravoslavne crkve i srpska pravoslavna groblja. Kao što je i uobičajeno najveći broj vernika je u sedištu eparhije, Temišvaru, gde postoje tri srpske crkve, od kojih je najveća Saborna crkva.
Treba naglasiti da se na području današnje Rumunije, u rumunskom delu Banata, nalazi i nekoliko manastira, koji su pripadali ili i danas pripadaju Beogradskoj patrijaršiji: Bazjaš, Zlatica, Bezdin, Sv. Đurađ, Kusić. Većina njih je u relativno dobrom stanju.
Od drugih veroispovesti važno je napomenuti da je pitanje Krašovana kao katoličkih Srba je još uvek otvoreno. U novije vreme jedan sasvim mali deo pripadnika izjašnjava se kao ateisti, a još manji broj se okrenuo neoprotestanskim crkvama.

Jezik
Srbi u Rumuniji u velikoj većini govore srpskim jezikom. Govor nalikuje govoru srpskog Banata, s tim što u njemu zbog izolovanosti rumunskih Srba ima više arhaizama i pozajmljenica iz drugih jezika. U mešovitim naseljima Srbi su još u prošlosti govorili i drugim jezicima (rumunski, mađarski, nemački). Danas je potpuno normalna pojava da rumunski Srbi znaju rumunski jezik.
Prostorni razmeštaj Srba
Srbi su nastanjeni u nizu banatskih naselja u zapadnom delu Rumunije, duž granice sa maticom, Srbijom i raspoređeni su u četiri najzapadnija okruga: Timiš, Karaš-Severin i Arad i Mehedinci. U državi postoje dve male seoske opštine sa srpskom većinom (opština Požežena i Opština Svinjica), a u jednoj Srbi čine relativnu većinu stanovništva (Opština Sokolovac). Najveći broj pripadnika, gotovo jedna trećina, živi u gradu Temišvaru. Sasvim mali broj Srba živi izvan Banata i to su sve noviji naseljenici iz Banata. Najviše ih ima u prestonici Bukureštu, oko 300 pripadnika.

U prostornom razmeštaju Srba mogu se uočiti tri uže celine:

Banatska crna gora - Ravničarski prostor između Temišvara i granice sa Srbijom (srpskim delom Banata). Ovde se nalazi najveći broj naselja naseljenim Srbima, ali nijedno nema srpsku većinu. Najveći broj pripadnika srpske nacionalne manjine živi u samom Temišvaru i nekoliko sela jugozapadno od Temišvara;

Banatska klisura - Prostor ulaznog dela u Đerdapsku klisuru sa rumunske strane. Kao je pogranični deo ka Srbiji, u neposrednoj blizini je Velikog Gradišta i Bele Crkve. Ovde se nalaze sve opštine sa značajnim udelom Srba u Rumuniji i nekoliko homogenih srpskih naselja;

Pobrđe istočno od Temišvara - Ovo je najmanja celina sa par malih sela, ali su ova naselja sa mahom srpskom većinom. Ona obuhvata pobrđe između Temišvara, Lipove i Lugoša.

karta      etn karta

Rasprostranjenost Srba u Rumuniji

crkva arad   crkva temisvar   man bezdin

U Rumuniji sve manje Srba

Slavomir Gvozdenović, najpoznatiji Srbin u Rumuniji, zabrinut zbog nestajanja našeg naroda u ovoj zemlji. Sve nas je manje, ali iza nas ostaju duboki srpski tragovi, koji su zavet novoj generaciji Srba u Rumuniji - priča Gvozdenović.

NE tako davno, pre dve decenije, nas Srba u Rumuniji bilo je više od 30.000. Danas nas je svega 18.500 i sve nas je manje. Nemamo dovoljno đaka za naše srpske škole i gimnaziju „Dositej Obradović“ u Temišvaru. Bojim se da će se gimnazija ugasiti!

Ovu ozbiljnu strepnju izneo nam je dr Slavomir Gvozdenović, najpoznatiji Srbin u Rumuniji, jedini naš čovek, funkcioner u političkom vrhu u Bukureštu, poslanik, srpski predstavnik, knjiženik i profesor. Navršio je 60 godina života i 30 godina svog književnog rada, koji su neraskidivo vezani za sudbinu naroda kome pripada.

- Rumunija je moj zavičaj, a Srbija je moja otadžbina. Rođen sam u srpskom selu na granici, koju nikada nisam priznavao, jer sam od predaka naučio da nikakve međe ne smeju da dele Srbe. Moj deda Milutin Gvozdenović iz sela Belobreška bio je politički aktivista, delegat Centralnog komiteta SK Rumunije i Rusije. Na kongresu je trebalo da govori o svom partijskom sekretaru, ali je zaboravio njegovo ime od treme i uskliknuo parolu: „Živeo ovaj moj!“ Zbog toga je imao političkih nevolja. Otac mi je bio akcijaš na pruzi Šamac - Sarajevo, kada je bio i Jon Ilijesku, kasnije predsednik Rumunije, i nije se bavio politikom.

- Ja sam u politiku ušao zbog Srba, jer su me izabrali da ih predstavljam u Bukureštu - otkriva nam svoj politički pedigre dr Gvozdenović.

PONOSNI BELOBREŠKI ĐAK

GVOZDENOVIĆ je rođen 1953. godine u selu Belobreška, koje se nalazi u rumunskom delu Đerdapa. Veoma je ponosan što potiče iz sela i regiona za koji se tvrdi da je simbol srpski domortodoksnog srpstva u Rumuniji. U Belobreški je prvi put otišao u crkvu i tu je zvavršio srpsku školu. Diplomirao je u Bukureštu, na Odseku za srpski jezik i jugoslovensku književnost. Doktorsku disertaciju „Jezik i stil u poeziji Vaska Pope“ je odbranio 2000. na Univerzitetu u Bukureštu. Član je Saveza pisaca Rumunije, počasni član Udruženja književnika Srbije i član Udruženja književnika Republike Srpske. Naučni je saradnik Matice srpske iz Novog Sada i suosnivač Vukove zadužbine.

Sedimo u restoranu „Lojd“ u centru Temišvara, „srpske prestonice“ u Rumuniji i čekamo da nam se pridruži drugi ugledni Srbin, ugostitelj i biznismen Javor Radovančev. Obojica potiču iz sela Belobreška iz Banatske Klisure, gde su Srbi najsložniji i najjači. Radovančev hvaleći Gvozdenovića otkriva zapravo njegov doprinos srpstvu.

- Naš Slavomir je punih osamnaest godina poslanik srpske manjine u parlamentu Rumunije. Branio je interese matice, pisao otvorena pisma, predloge rezolucija i proglase rumunskom predsedniku i premijeru, kao i predsednicima oba doma parlamenta, a organizovao je u Temišvaru i Bukureštu i skupove protiv bombardovanja Srbije. Posebno se angažovao za odluke rumunskih državnih institucija o očuvanju ingegriteta srpske kolonije u Rumuniji, ali i suvereniteta Srbije na Kosmetu. Više puta je u Rumuniji pred međunarodnim organizacijama govorio o neophodnosti integracije Srbije u EU. I na poslednjim izvorima za poslanika su ga izabrali Rumuni, a ne Srbi - priča Radovančev.

Gvozdenović je rumunski poslanik u Bukureštu, potpredsednik Odbora za kulturu u rumunskom parlamentu od decembra 2012. godine, gde se bori za razvoj srpskog kulturnog identiteta. Izabran je za poslanika sa 8.300 glasova, od čega su mu većinu dali Rumuni. Da bi opravdao svoje Srbe, Gvozdenović pominje da je bila strašna zima i da se po ogromnom snegu ne ide na glasanje. Ovaj stameni čovek, bele puti i rumenih obraza, brzog jezika i energične naravi, o Srbima govori sa neskrivenom ljubavlju.

- Mi Srbi smo žitelji Rumunije od 14. veka. Bili smo uvažavani, ponižavani, hapšeni u komunizmu i namerno zaboravljani kao narod, a poslednjih decenija smo priznata nacionalna manjina. Ujedinjeni smo u Savez Srba, koji ima 23 organizacije i pedesetak odbora u svim mestima. Rumunska država finansira naš savez sa 700.000 evra, dok nas matica Srbija često zaboravlja i pomaže sa skromnim donacijama. Iako u Rumuniji mi Srbi nestajemo kao ljudi, iza nas ostaju duboki srpski tragovi, koji su zavet novoj generaciji Srba da razvijaju naš nacionalni identitet - kazuje Gvozdenović.

NAGRADA

KADA je ove godine Međunarodna nagrada Brankovog kola „Branko Radičević“, za ukupan pesnički i stvaralački opus pripala pesniku Slavomiru Gvozdenoviću, njegovi Srbi u Rumuniji su ga prozvali „novi Branko“. Nagrada je Gvozdenoviću svečano uručena na 42. Brankovom kolu, sredinom septembra u Sremskim Karlovcima, kada je obeležena 130. godišnjica prenosa zemnih ostataka Branka Radičevića iz Beča na Stražilovo i 200. godišnjice rođenja Petra Petrovića Njegoša.

Kao srpski lider, predsednik Srpskog saveza, a potom predsednik Skupštine dijaspore u Srbiji, Slavomir Gvozdenović je podigao svoju zadužbinu - Srpski dom u naselju Jozefina u Temišvaru. Zgrada je u vlasništvu Srba, ima 40 zaposlenih i 11 institucija. Ovde su kancelarije saveza, redakcija časopisa „Naša reč“ i „Književni život“, čiji je glavni urednik Slavomir Gvozdenović, kao i lista „Novi temišvarski vesnik“. Lično je organizovao pet velikih i dvadeset manjih kulturnih manifestacija, koje su postale tradicionalne. Kao pisac i prevodilac objavio je 30 knjiga, a priprema se da objavi Antologiju srpske poezije 20. i 21. veka, u kojoj su velika literarna imena, od Vaska Pope, preko Matije Bećkovića do Ljubodraga Simovića. Upravo radi na dvojezičnoj Antologiji srpskih pisaca sa Kosmeta.

- Smatram da su jezik i kultura spas za srpske duše u Rumuniji, jer je asimilacija surova i ubrzano doprinosi nestajanju Srba. Prvo se sve manje Srba rađa, potom se sve više Srba ženi i udaje za rumunske građane, na kraju školovanje i posao traže da si više Rumun, nego Srbin. Sve je to prirodan proces, za koji se čini ponekad da je nezaustavljiv. Činjenica da su Srbi jedan od najobrazovanijih naroda u Rumuniji, daje mi za pravo da vodim kulturni život našeg naroda u ovoj zemlji - kaže Slavomir Gvozdenović, koji je, inače, profesor srpske književnosti u Temišvaru.

U svoje spasavanje srpskih duša u Rumuniji, dr Gvozdenović je upleo i svoju porodicu. Njegova supruga je ekonomista, poreklom iz Orahovice, i veliki aktivista. Ćerka je završila Univerzitet u Temišvaru, studije srpskog i rumunskog. Ima 30 godina i vodi Kancelariju za međunarodne odnose Vlade Rumunije u Temišvaru. Izgleda da ćerka dr Slavomira Gvozdenovića ide očevim stopama, pravo u politiku.

Marko Lopušina | 02. novembar 2013.


KAD ĆE SRBIN SRBINA SRBINOM ZVATI

PREČANI I ŠUMADINCI: Kako i zašto su Srbi prečani, posle svih zasluga za stvaranje administracije, kulture, prosvete, zakonitosti... nazvani "nemačkarima"i morali da beže preko Save?

piše: Petar V. Krestić

Jedan od glavnih problema vlasti u oslobođenoj Srbiji bili su učeni ljudi -inženjeri, lekari, umetnici, učitelji i profesori, ali pre svega sposobni i školovani administrativci. Zasluge Srba prečana za uspostavljanje države velike su, ali nisu manje ni za uvođenje novog građanskog "reda i poretka" u patrijarhalnu, okoštalu Srbiju. U orijentalni ambijent uneli su duh evropeizacije. NJihovo zlatno doba je u vreme vladavine Aleksandra Karađorđevića i ustavobranitelja. Ubrzo, pitanje Srba prečana u Srbiji, postaće ozbiljan politički problem i faktor destabilizacije prilika, pa će doći i do pravog progona "švaba" i "nemačkara", jer bolje će "srpske poslove obavljati i manje školovan Srbin", nego "mađarski advokati". "Nemačkari" su optuživani za nedostatak rodoljublja, korumpiranost i bahatost...

Slobodan Jovanović je među prvima uočio specifičnost i značaj odnosa Srba iz Srbije sa onima iz Austrije. "Nemačkarima su", navodi on, "nazivani u prvoj polovini prošloga veka oni austrijski Srbi koji su prelazili u Srbiju i tu pravili mahom činovničku karijeru. Njihovo cvetno doba pada za vlade Aleksandra Karađorđevića, pod ustavobraniteljskim režimom".

Potvrdu ovih Jovanovićevih reči, tokom celog perioda njihovog izlaženja, možemo naći i na stranicama Serbskih narodnih novina, političkog lista koji je okupljao Srbe u Ugarskoj, i značajno uticao na oblikovanje javnog mnjenja, kako Srba u monarhiji, tako i Srba u kneževini. Njihov urednik, pravnik, publicista i javni radnik Teodor Pavlović, prečanski Srbin liberalnih opredeljenja, najveću pažnju poklanjao je unutrašnjopolitičkim događajima, što je i razumljivo ako se uzme u obzir zgusnutost dešavanja u Srbiji i vreme izlaženja Novina (1838-1848). Stoga su se na njihovim stranicama izuzetno plastično odslikavala previranja u samoj kneževini, politički sukob između konzervativne misli države i vladanja, koju je oličavao knez Miloš, i, za to vreme naprednih političkih ideja, koje su zastupali ustavobranitelji. Pavlović, koji se u ovoj borbi nedvosmisleno svrstao uz ustavobranitelje, čija su mu politička shvatanja bila bliska, nije mogao ravnodušno da posmatra nastanak i širenje netrpeljivosti između Srba podeljenih Savom i Dunavom.

Pisari nepismene Srbije u evropejskom odelu

Odnosi Srba iz Srbije sa Srbima "iz preka" nikada nisu prekidani. Sticanjem autonomije Srbije, oni se čak produbljuju i proširuju. Objašnjenje ove činjenice valja tražiti u potrebi za sveukupnim unutrašnjim razvojem zemlje, koja se nametnula tadašnjim vlastima u Srbiji. Premda je Kneževina Srbija posle Drugog srpskog ustanka postala političko središte u koje su bile uperene oči celokupnog naroda, kulturno, obrazovno, privredno i društveno središte srpskog naroda potonjih pola veka nalazilo se među Srbima u monarhiji. U Srbiji je bilo neophodno obezbediti ustavno uređenje, građanska prava, ukidanje kuluka, oživeti trgovinu i reformom školstva povećati pismenost i obrazovanost naroda.

Oličena u knezu, rešena da se ozbiljno pozabavi tim pitanjima, vlast Srbije je već na samom početku bila suočena sa brojnim problemima, od kojih je pitanje stručno sposobnih ljudi imalo presudnu važnost. Na ogroman nedostatak ovih ljudi, naročito za potrebe administracije, ukazuje podatak da su u "Pravitelstvenu službu" Kneževine Srbije, kao praktikanti i pisari, primani i mladići koji nisu završili nikakve škole. U Srbiji prve polovine XIX veka, iznurenoj dugotrajnom borbom za sticanje samostalnosti, van tokova kulturnih zbivanja u Evropi, školovani ljudi predstavljali su pravu retkost. Administraciji, koja se tek počinjala stvarati, bili su potrebni obrazovani ljudi.

Logična posledica tih potreba bila je da je srpska vlada potražila potrebne ljude među Srbima iz Austrije. Ona se stoga obraćala austrijskoj vladi molbom da ne stvara probleme prilikom izdavanja potrebnih odobrenja svojim državljanima - Srbima, koji su bili spremni da pređu u službu Srbije. Usled velike potrebe za školovanim Srbima iz Ugarske, srpske vlasti nisu insistirale da novopridošli "prečani", koji to nisu želeli, traže otpust iz austrijskog podanstva i uzmu srpsko. To se odnosilo na lekare, profesore, učitelje, inženjere i slična zanimanja. Izuzetak su predstavljali samo oni koji su pretendovali na "političesku službu", kod kojih se insistiralo da moraju biti državljani Srbije.

Austrijska vlada mahom je odobravala ove prelaske, rukovodeći se pretpostavkom da će na taj način, makar posredno, moći da utiče na politiku Srbije i usmerava je prema sopstvenim interesima.

Jovan Hadžić piše prve srpske zakone, Jovan Stejić osniva sanitet.

Deo angažovanih Srba iz monarhije, došavši u Srbiju, boravio je u njoj kratko, do isteka ugovora sklopljenih sa njenom administracijom, ili bi se, po nekom završenom poslu,jovan hadzic vraćali kući. Tako su, na primer, postupili prvi srpski zakonopisac Jovan Hadžić, osnivač srpske sanitetske službe dr Jovan Stejić i Jovan Sterija Popović, osnivač Društva srpske slovesnosti, organizator školstva i prvi srpski komediograf. Isto su činili i umetnici. Slikari Georgije Lacković, Georgije Bakalović, Jovan Isailović, Katarina Ivanovićeva, tvorac i ikonopisac ikonostasa Saborne crkve u Beogradu Dimitrije Avramović i vajar Dimitrije Petrović po izrađenim porudžbinama odlazili su iz Srbije.

Najčešći uzrok brzog odlaska iz Srbije bila je nemogućnost doseljenika da se uklope i prilagode prilikama koje su se u- mnogome razlikovale od onih u monarhiji. Neki su, došavši u Srbiju vođeni pre svega patriotskim zanosom, spoznavši primitivnost sredine i despotizam koji je vladao u njoj, razočarani napuštali zemlju smatrajući da kao pojedinci u okruženju koje su zatekli neće biti u stanju da doprinesu pozitivnim promenama.

Justin Mihailović, trgovac, pisac i kulturni radnik, u svom Dnevniku, opisujući odlazak u Srbiju i brzi povratak iz nje Adama Dragosavljevića (člana Društva srbske slovesnosti, pristalice Vukove jezičke reforme i pisca udžbenika) jasno je dočarao kako su Srbi iz monarhije doživljavali stanje u onovremenoj Srbiji:

"Ode Adam i dođe (...) Ja sam želio, koliko ga rado imam, da ode tamo di on sa sopstvenim iskustvom i sa pribavljenim znanjima polzu, neiskazanu polzu činiti mogaše i već sam se nadao od njega pismo iz objetovane zemlje koji dan dobiti kad, al' evo njega natrag sa namerenjem da ovde ostane i da tamo jošt za njega nije. Dakle, sad vidim da nije sve tamo tako kao što bi trebalo da bude, jošt tamo nije da čovek, koji za više planove zauzet, i te u namerenju tamo realizirati, otići može. Šta će, dakle, naš predobri prijatelj tamo? Kad ovaj, koga name-renje i cilj lakše oni ljudi tamo poznati i razumeti kadri (ni)su - šta će on sa njegovim čistočovečnim, kozmopolitičkim, velikim ideama za koje jošt ljudi ni ponjatija nemaju i o kojima se jošt u prosvećenoj i civiliziratoj Evropi, u Nemačkoj, u Engleskoj, u Francuskoj bore, i to teško bore, šta će on tamo- šnjima u onoj prostoti, u onoj tek varvarstvu i nasiliju otetoj zemlji di je rusko gospodarstvo svoj despotski barjak naumilo razviti i sebi za buduća vremena sajuznika obraniti. Nema dakle ništa, čoveku ne dadu glave dignuti, ne dadu beloga gledati sveta nego - 'pomozi mi se tući protiv našeg tirjana, pak ću ja posle taj biti. Menjaj gospodara, a ti si već rob te rob.' To je Losungsnjort (lozinka) sviju nastojatelja narodni."

Dimitrije Davidović, Đura Jakšić, Dimitrije Isajlović, osnivač topčiderskog parka, Atanasije Nikolić...

Drugi, značajniji deo Srba iz Ugarske, naročito u poznijem periodu, uspevajući da se uklopi u novu sredinu, primao je srpsko državljanstvo i tu dovodio ili zasnivao porodicu, prihvatajući novo okruženje i nove običaje. To su učinili pisac prvog ustava i urednik Novina srbskih, prvog lista u Srbiji, Dimitrije Davidović, profesor Liceja Dimitrije Isajlović, dramatičar i osnivač topčiderskog parka Atanasije Nikolić, a nešto kasnije umetnici Đura Jakšić, Stevan Todorović, Đorđe Krstić i drugi. U isto vreme, oni su uticali da se orožnala patrijarhalna Srbija s početka veka postepeno počne menjati - uvođenjem novog - građanskog kodeksa ponašanja, promenom načina odevanja, navikavanjem na luksuz i drugim oblicima rušenja tradicionalnih vrednosti. Drugim rečima, oni su doprineli ubrzanijem toku evropeizacije orijentalnim duhom prožete Srbije.

Srbi "iz preka" zauzimali su gotovo sve najznačajnije položaje u kneževini. Vuk Karadžić opisao je svoje viđenje tadašnjeg stanja u Srbiji na sledeći način:

"Onih koji su van Srbije rođeni ima i među članovima Sovjeta, popečiteljima (ministrima) i članovima apelacionog suda; sitnijim činovnicima nema ni broja, a sa svakim se danom umnožavaju."

Zaista, Srbi iz monarhije bili su kneževi diplomatski predstavnici, savetnici, prvi sekretari Kneževe kancelarije, glavni sekretari Saveta, načelnici ministarstava, zatim upravitelji škola, profesori, učitelji, sveštenici, inženjeri, lekari, kancelarijski činovnici.

Iz njihovih redova ponikao je i Petar Jovanović, arhiepiskop beogradski i mitropolit srpski (1833-1859). NJihove zasluge su ogromne za razvoj zakonodavstva, privrede, prosvete, kulture i umetnosti Srbije u XIX veku.

Koliki je bio značaj Srba "prečana" za Srbiju jasnije se može sagledati ako iznesemo nekoliko karakterističnih primera koji se odnose na obrazovanje. Po navodima u službenom popisu iz jula 1836. godine, Srbija je imala ukupno 68 učitelja. Od tog broja, 25 je bilo iz Srema, 12 iz Banata, sedam iz Bačke, tri iz Slavonije, dva iz Hrvatske, dva "iz Cesarije uopšte", dok je ostatak, znači svega 17 učitelja, bilo iz Srbije.

Takođe, ako se uporede spiskovi profesora Liceja u periodu od dvadestak godina od njegovog osnivanja može se uočiti koliko je sistem školstva u Srbiji počivao na Srbima iz Austrije. Tako su 1838/39. godine, kada je Velika škola započela s radom, svi njeni profesori bili Srbi "prečani". Godine 1849, od 11 profsora čak sedmorica su bili Srbi iz monarhije. Tek 1860. godine donekle se počela uspostavljati ravnoteža, pa su od 14 profesora na konduitnoj listi polovinu predstavljali austrijski Srbi. Međutim, i tada, od preostale sedmorice, samo četvorica su bili Srbi rođeni u Kneževini Srbiji. Rezultati poređenja u osnovnim školama skoro da su isti.

Prvi napadi na "švabe" i zahtev da mesta u vlasti zauzmu "otačastveni sinovi"

Serbske narodne novine objavljivale su gotovo svaku značajniju vest koja je ukazivala na saradnju Srba s obe strane Save i Dunava. Navedimo primere pominjanja samojovan stejic nekolicine najistaknutijih ličnosti koje su poreklom bile iz Monarhije. Novine beleže dolazak u Srbiju inženjera Atanasija Nikolića na mesto profesora matematike na Liceju, prelazak člana ministarstva Dimitrija Isajlovića na funkciju rektora Liceja, postavljenje uz druge srpske dostojanstvenike mitropolita Petra Jovanovića za predsednika komisije za školstvo i senatora novosadskog Jovana Hadžića za njenog člana. One pominju rad vajara Dimitrija Petrovića i ikonopisca Dimitrija Avramovića na izradi ikonostasa, javljaju o uspesima pozorišnih komada Jovana Sterije Popovića, obaveštavaju o nalogu Ministarstva prosvete učilištima u Beogradu i Kragujevcu da se radi učenja čistog i pravilnog srpskog stila, pri javnim čitanjima koriste dela Jovana Stejića.

Pavlović je ovim i sličnim vestima, kojima je snažno uticao na jačanje svesti o duhovnom jedinstvu i potrebi zajedničkog nastupanja Srba, propagirao ideju političkog, ekonomskog i kulturnog preporoda naroda, dosledno podržavajući konzervativno usmereni list Jelenkor, mađarskog reformatora Stefana Sečenjija. Informacije ove vrste pojavljivale su se sve vreme izlaženja Novina, ali najbrojnije su u periodu 1838-1842, tačnije do kraja prve vlade kneza Mihaila.

Ni Vuk o "nemačkarima" ne misli ništa dobro: "Kao velika nesreća za Srbiju može se smatrati to što se u njoj umnožava broj austrijskih Srba, osobito iz učenog sloja. Otkad je karantin ukinut, Beograd je gotovo pretvoren u austrijski grad. Istina, valja kazati da su oni učeniji, ali se ne može sporiti da su vaspitavani među Nemcima i Madžarima, ne poznaju ni onaj srpski narod u kome su rođeni, a kamoli onaj u Srbiji."

Prvi znaci mogućeg otvaranja pitanja "švaba", koje će zaokupljati onovremenu srpsku javnost i posle sloma ustavobraniteljskog režima, 1858. godine, pojavili su se upravo u trenutku njihovog snažnog prodora na političku scenu Srbije. Već je knez Miloš, neposredno pre kraja prve vlade, u cilju sprečavanja učestalih ispada građana i činovnika usmerenih protiv austrijskih podanika, bio prinuđen da 1839. godine izda odgovarajuću naredbu Načelstvu varoši Beograda.

U momentu kada 1839. godine svojom aktivnošću primoravaju kneza Miloša na abdikaciju, kada trojica ustavobraniteljskih čelnika Toma Vučić Perišić, Avram Petronijević i Jevrem Obrenović, kao namesnici maloletnog i bolesnog kneza Milana II Obrenovića faktički preuzimaju vlast u Srbiji, nailazimo na prve napade na Srbe iz monarhije. U jednoj od paskvila, sa početka 1839. godine, sastavljenoj protiv kneza Miloša, kaže se i sledeće:

"I da mu ne bi ništa na putu stajalo, smislio je on - po naučeniju ostrovni begunac Švapski koje je kao zmija oko sebe sakupio da nam sreću našu truju, - ukloniti nas ispod krila i odbrane ruskog cara i naše braće Rusa."

Serbske narodne novine nisu propustile da zabeleže ova događanja:

"Skoro sve novine od poslednji dana u Serbiji, kao o bednom nesloge, razdora i meteža stanju nahodećoj se, govore. Između drugi, sveopšče daju ovo izve-stije sa srpske granice (...), s primječanijem da je ono od jednog Srbljina. Po proganjanju Knjaza Miloša iz Srbije, nadanje je bilo da ćedu se blagodetna sledstva novog Ustava u punoj meri uživati, prava obezbeđena, opšči mir i poredak u zemlji uveden viditi. Ali ove krasne nadežde samo su obmane bile i blage nadežde. Sadašnje upraviteljstvo je ponajviše iz ograničeni ili za novcem čeznući ljudi sastavljeno. Reč im je: 'Nećemo švabe u zemlji'. S ovim nepolitičeskim razmetanjem hoćedu oni da kod prostog naroda na glas iziđu. Na Nemce vo opšče se mrzi...".

Napadi na "švabe" vremenom su postajali sve snažniji. Jedan za drugim, ponavljani su zahtevi da se svi Srbi - austrijski podanici proteraju iz Srbije, a da njihova mesta zauzmu "otečestveni sinovi". Oni nisu prestajali za sve vreme prve vlade kneza Mihaila, pa je on, najčešće neopravdano, optuživan u štampi za netrpeljivost prema "prečanima":

"Ali Srbi, mrze na strane, hotja rođene Srbe; i već na to idu da se nijedan stran ne prima, koje je takođe porodzavisti i ličnosti da drugi dostojniji ne uživa ono, što bi inače urođeniku, ma nedostojnom, po nuž-di u tal palo. Oni istina nisu to izrikom već zabranili, no samo na to idu da svaki strani mora ot najnižeg započeti, jerbo onostranci u službi stojeći već imaju zasluge, pak se ne može njima drugi pretpostaviti. Šteta velika, što mladi Knjaz ne uviđa, da tim načinom mnogo većma škodi otečestvu nego izrečenim i konečnim udalenijem strani; jerbo koji bi učen i važan muž mogao na ta uslovija, tamo preći. Prelaziće samo žalosni sinovi, koji je tamo već dosta..."

Optužbe ove vrste nemaju čvrstu podlogu. Došavši na presto posle prerane smrti svog brata, kneza Milana, knez Mihailo nije vršio gotovo nikakva pomeranja u strukturi uprave koju je uspostavio njegov otac. NJegova vlada bila je sastavljena najvećim delom od Srba iz monarhije, koji su, sem nekoliko izuzetaka, nastavili da verno služe novom knezu. Mladi knez u više navrata pokazao se čak i kao njihov zaštitnik:

"Izslata je osobita Komisija jedna protiv nekog člena Apelac(ionog) suda samo zato, što je javljeno, da je ovaj roptajući na austrijske Srbe, žalovao se, što će Ministerstvo pravosudija jošt neka zvanija sa Austrijancima da potpuni. I tako drže da će u slučaju ako se to roptanje dokaže, isti člen česti lišen biti, jerbo se takvo povedenije uzima za podstrekanije jedne strane protiv druge, za povod nesloge i nemira...".

Čak i Vuk se buni što Beograd "gotovo se u austrijski grad pretvorio"

Međutim, agitacija protiv "nemačkara" podsticana je, pre svega, od ustavobraniteljskih krugova. Razloga za ovo bilo je dosta. Prvi, i svakako u očima čelnika ustavobranitelja najkrupniji, bila je želja da unošenjem smutnje i stvaranjem razdora oslabe svoje političke protivnike oličene u Obrenovićima i njihovim pristalicama. Austrijski Srbi poslužili su kao uspešno sredstvo destabilizacije režima u Srbiji. Najviše iz tih razloga oni su optuživani za nedostatak rodoljublja, korumpiranost i bahatost, dok je na kneza Mihaila svaljivana krivica da je otuđio od sebe vi-đenije ljude i predstavnike naroda i okružio se strancima. Veština ustavobranitelja da is-koriste svaku, pa i najmanju mogućnost za sakupljanje poena radi osvajanja vlasti jasno je došla do izražaja i u slučaju "švaba" ili "nemačkara". Ova konstatacija, međutim, nikako ne dovodi u sumnju zaključak da je deo iskazanih optužbi upućenih na račun Srba iz monarhije bio osnovan, pored ustavobranitelja, među kojima se isticao Toma Vučić Perišić.

Pred abdikaciju kneza Miloša, u jednom pamfletu bilo mu je prebačeno: "I da mu ne bi ništa na putu stajalo, smislio je on - po naučeniju ostrovni begunaca Švapski, koje je oko sebe skupio da nam našu sreću truju - ukloniti nas ispod krila i odbrane ruskog cara i naše braće Rusa."

"Vučić nije cenio školovane ljude, zbog toga je kod njega bila velika mržnja prema Srbima iz Vojvodine koji su došli u Srbiju. On nije mogao s tim da se pomiri što su Srbi iz Vojvodine, kao pismeniji i školovaniji od Srba iz Srbije, zauzeli sva važnija mesta u državnoj službi. Zbog toga ih je skoro celoga života popreko gledao, smatrao ih kao nezvane goste i kad god je mogao tražio na nadležnim mestima da se iz državne službe otpuste". U svojoj netrpeljivosti prema "švabama" Vučić je pokazao doslednost. Tokom revolucionarnih previranja 1848/49. godine, on se žestoko protivno slanju dobrovoljaca i pomaganju pokreta u Vojvodini, čime je uticao da seljaci njegovog kraja (Kragujevački okrug) masovno bojkotuju agitaciju vlade za prikupljanje "samovoljaca".

I sam knez Aleksandar nije skrivao svoj odbojni stav prema "švabama". O nesklonosti kneza Aleksandra prema Srbima iz Austrije svoje iskustvo zabeležio je austrijski general Miks Ungerhofer u izveštaju bečkom dvoru. Tako je, na molbu jednog Srbina, austrijskog podanika, za nameštenje u Srbiji, knez, ne birajući reči, iskazao svoje mišljenje:

"Meni su urođeni Srbi mnogo miliji od vas Švaba, kad ste navikli da i za najmanje stvari bežite svomu konsulu i iznosite mu svoje tužbe, čime vladi stvarate samo neprilike i neugodne pisarije."

Lepo mišljenje o "švabama" nije imao ni Vuk Karadžić:

"Kao velika nesreća za Srbiju može se smatrati to što se u njoj umnožava broj austrijskih Srba, osobito iz takozvanog učenog sloja. Oni se tamo neprekidno umnožavaju, pa je sada, kada je ukinut karantin i uz delovanje ovdašnjeg praviteljstva, Beograd gotovo pretvoren u austrijski grad (...) Istina, valja kazati da su ovi austrijski Srbi učeniji od onih koji su u Srbiji rođeni; ali se ne može sporiti ni to da oni, pošto su vaspitani među Nemcima i Mađarima, ne poznaju ni onaj srpski narod u kojem su rođeni, a kamoli onaj u Srbiji. U Srbiju dolaze neodabrani (većim delom avanturisti), i pošto ih u Srbiji praviteljstvo ne ume odabrati i razlikovati, može se kazati da oni sami sebe biraju i zvanja među se dele, pa tako različne smutnje i nevolje čine. Osim toga se bez sumnje može uzeti da su prosti Srbi rođeni u Srbiji za sadašnje upravljanje tim narodom sposobniji i pouzdaniji od mađarskih advokata".

Proterivanje "švaba" preko Save: Vučić je naredio činovnicima iz monarhije da napuste Srbiju za 24 časa

Toma Vučić Perišić nije cenio školovane ljude, i imao je veliku mržnju prema Srbima iz Vojvodine, i uvek ih popreko gledao, smatrao ih za nezvane goste, i agitovao da se iz državne službe otpuste. U svojoj netrpeljivosti prema "švabama", Vučić se opirao i slanju dobrovoljaca u Vojvodinu, revolucionarne 1848. godine.

Jedan od uzroka odbojnog odnosa ustavobranitelja prema "švabama" ležao je u činjenici da je većina Srba iz Habzburške monarhije predstavljala potporu režimu Obrenovića, toma pa po njegovom padu jedan deo "prečana" aktivno je učestvovao u organizovanju obrenovićevskih zavera. Među najistaknutijim zaverenicima - obrenovićevcima, koji su poreklo vodili iz Ugarske, bili su Cvetko Rajović, bivši ministar unutrašnjih poslova kneza Mihaila, Stojan Jovanović Cukić, vođa Katanske bune i Konstantin Bogdanović, sekretar Sovjeta. Nosioci nove vlasti u Srbiji im to nikako nisu mogli oprostiti. Stoga je posle Vučićeve bune, septembra 1842. godine i Mihailovog prelaska u Austriju, započelo razračunavanje sa političkim protivnicima i sa onima za koje se slutilo da bi to mogli biti, a poreklo im je bilo u "Cesariji". Došlo je do masovnog otpuštanja iz službe, prvo "prečana" koji su u trenutku opšte pometnje prebegli sa knezom Mihailom, potom i drugih, bez obzira na to da li su se ili nisu politički eksponirali:

"Osim oni, koji su prebegli u austrijsku stranu i s time svoja zvanija ostavili, potom i mnogim drugim (preko 80) još zaostavšim činovnicima, ponajviše iz Austrijskog carstva rodom koji su, služba je odkazana. Među njima malo ima i ovdašnji rodom, a među zaostavšima jošt neisključenim, nekoliko je samo, koji su iz Austrije prešli" (...)

"Danas pređoše iz Beograda 96 činovnika, lišeni zvanija, između znameniti: gg. Isajlović, Gavrilovića oba, Bogdanović, Raić. Škole su pozatvarane. I Steić je službe lišen."

Po tvrdnji kneginje LJubice, samo iz Beograda u prvi mah proterano je 90 činovnika rodom iz monarhije, koji su po Vučićevoj zapovesti, dobili rok od 24 sata da napuste Srbiju. U odnosu prema Srbima iz Austrije "vučićevci" su stalno isticali: "oćemo Švabu u Švabsku, Grka u Grčku, Cincara u Cincarsku, Bošnjaka u Bosnu itd. da oteramo, da vidimo, oćemoli mi, čisti i ovejani Srbi kadri biti dobri za Srbstvo izraditi".

"Begunci se mnogi ovde u Zemunu nahode"

Proterivanja austrijskih podanika iz Srbije bila su, u najvećem broju slučajeva, ograničena na činovnike. Ostale podanike carstva, zanatlije, trgovce i seljake, koji se nisu uplitali u politička previranja u Srbiji, ustavobranitelji nisu dirali. Progoni su vršeni i brzo i surovo, pri čemu nove srpske vlasti nisu vodile računa ni o preuzetim državnim obavezama u pogledu plata, penzija i drugih vidova obeštećenja. O teškom položaju izbeglih, u pismu Vuku Karadžiću, javio je iz Zemuna Georgije Petrović:

"Begunci se mnogi ovde u Zemunu naode, jedni ni treći dan nemaju leba da jedu."

Ovakvi postupci srpske vlade izazvali su reakciju Beča, koji je posredstvom konzula Dimitrija Atanackovića, a potom privremenog predstavnika pukovnika Filipovića, uputio Srbiji protestnu notu sa zahtevom da se obrazuje jedna mešovita austro-srpska komisija u cilju zaštite prava austrijskih državljana. To, međutim, nije bitno poboljšalo položaj proteranih. Umesto toga, kako su javile Serbske narodne novine, "Za Ne-Serbijance izišla je u Serbiji od Knjaza i sovjeta nova uredba, koja glasi: da povodom razni političeski opstojatelstva unapredak neće se više nikakav stranac ni na koji način, ni s otpustom, kao ni bez otpusta u pravitelstvenu službu primiti, no ako bi koji preko nuždan bio, takav će se na kontrakt samo po odobrenju Knjaza i sovjeta uzeti se; a onima, koji se sad u pravitelstvenima službama nalaze, svima bez razlike, ostavlja se poslednji termin od šest meseci, da odpust od svog podanstva izvade, i u serbsko stupe, koje ako ne bude koji u stanju za ovo vreme učiniti, prestaje od tog časa biti činovnikom srbskim i Pravitelstvo će ga moći odpustiti kad ushte...".

Koliko je mržnja prema "nemačkarima" bila snažna i iracionalna, pokazuje i činjenica da su otpuštani ne samo pripadnici činovničkog aparata prethodnog režima već i lekari, učitelji i sl., koji su kulturno zaostaloj Srbiji bili i te kako potrebni. Interesantno je da je Vuk Karadžić, inače nenaklonjen ustavobraniteljima, u jednom momentu uputio pismo predstavniku Rusije u Beču, koje je sadržalo gotovo istovetne predloge, uperene protiv Srba iz Ugarske:

"Zbog svega toga ja držim da je neophodno što je pre moguće u ustav uneti da nijedno zvanje činovnika koji upravlja narodom i sudi mu ne može ni pod kojim uslovima dobiti drugo lice osim onoga koje je u Srbiji rođeno, tako da bi za strance ostala samo zvanja pisara, učitelja, lekara, inženjera i njima sličnih; ali da se u tim zvanjima oni ne mogu koristiti pravom stalno nameštenih činovnika, nego da budu najmljeni pod određenim uslovima. Ovakvu bi dopunu ustava srpski narod u Srbiji primio sa velikim zadovoljstvom i ona bi ga štitila od mnogih smutnji i preuranjenih a pogubnih evropskih ili, upravo reći, studentskih i advokatskih uredbi."

Da li su u Srbiju došli iz rodoljublja, ili da vladaju i bogate se?

Pitanje materijalnog obeštećenja Srba iz monarhije proteranih iz službe rešeno je samo delimično, većinom u korist onih koji su se nalazili na najvišim državnim funkcijama, jer loše finansijsko stanje države nije dopuštalo veće izdatke:

"Onima iz Ćesarije rodom, koji su u službama Praviteljstva srpskog bili, pak pri promeni 1842. godine iz takovi isključeni, odobrena je sad od strane Praviteljstva iz Kase narodne za naknadu jednogodišnja plata, kakvu je koji imao, koja će naknada skupa, preko 20.000 talira izneti. Reč je, ovom prilikom, bila u Sovjetu, od glavnih toga lica povedena, da se i svima ostalima iz Cesarije rodom, koji su još u službama, podobna naknada dade, pak da se otpuste, no je razgođeno, poglavito što stanje kase ne dopušta...".

Teodor Pavlović se putem Serbskih narodnih novina živo uključio u praćenje sukoba između Srba sa obe strane reka Save i Dunava. Iz broja u broj one su bile preplavljene polemičkim tekstovima o tome čija je krivica za započinjanje nesporazuma, koji su glavni razlozi dolaska Srba iz Austrije u Srbiju, da li je to rodoljublje ili želja za sticanjem bogatstva? Na ta pitanja odgovarano je nabrajanjem šta je sve urađeno uz pomoć "prečana" pa je zaključeno da je, u suštini, reč o nezahvalnosti Srbijanaca.

(Nikola Krstić, istoričar prava i profesor na Pravnom fakultetu Liceja u Beogradu, našavši se, kao Srbin iz Austrije, pogođen neprestanom agitacijom protiv "švaba", koja se nije smirivala ni krajem pedesetih godina XX veka, prokomentarisao je ta zbivanja na sledeći način: "Ministru pravde u Srbiji, i drugim zloćama do toga je, da navode starog kneza (Miloša), da tera iz Srbije Švabe, tj. austrijske Srbe, koji (su) se ovde odomaćili, koji su ovde decu izrodili, koji su zemlju pošteno poslužili, i kojima se mora zafaliti, što je u državnom, književnom i družbenom životu učinjen napredak, koji sad opažamo. Srbi su iz Austrije bili prvi učitelji, prvi državnici, prvi vospitatelji, prvi trgovci, i zanatlije, prvi najbolji sveštenici u Srbiji; i te Srbe treba isterati sad, jer se više ne opaža, da su oni zemlji i narodu preko potrebni. Pa osim svega, neka bi se i proterali ti ljudi, pa neka bi i stradali oni, ali time se bezčasti sav narod, i cepa se na dvoje, baca se razdor među narod, slabe mu se sile, kidaju se nuždne sveze i dovodi se korak po korak propasti.)

"Time se bezčasti sav narod, i cepa na dvoje, kidaju se nužne veze, slabe mu se sile..."

Polovinom pedesetih godina suština sukoba oko "nemačkara" je promenjena i poprimila je nove vidove. Dok se dvadesetih i tridesetih godina DžIDž veka u Srbiji osećala snažna potreba za "uvozom pameti", i iz tih razloga je stvorena povoljna klima za dolazak Srba iz monarhije, polovinom veka stanje se znatno izmenilo. Pedesetih godina počelo se osećati narastanje nezadovoljstva prema "prečanima" naročito među mla-đim, školovanim ljudima iz Srbije. Stekavši obrazovanje većinom u inostranstvu, oni su smatrali da kao "otečestveni sinovi" moraju imati prednost pri dobijanju zaposlenja, naročito u državnoj administraciji. Kao sinove značajnih ličnosti, koje su se istakle u borbi za na-cionalno oslobođenje zemlje, vređala ih je pomisao da moraju početi od najnižih zvanja, a samim tim i najnižih plata, i preći dug put da bi dosegli položaje koje su smatrali da zaslužuju, dok su se neki "stranci", koji nisu imali tolike zasluge za Srbiju, nalazili na najvišim državnim položajima i uživali toliko privlačne privilegije. Okosnica problema jasno se odslikavala u tekstu Serbskih narodnih novina iz 1846. godine, u kom je, između ostalog, pisalo:

"Ja upućujem Gospodina izvestitelja neka promotri koliko srp(skih) sinova i sposobnijih i službama starijih, pa i u svemu vrsnijih i na konju i kremenu okretnijih ima, koji su ostali na manjim zvanjima nego oni drugi, pnajviše samo ovde u srpskim kancelarijama isprahticirani inorodci, pri svem tom, što po Uredbi od 1842. god(ine) na koju se G(ospodin) izvestit(elj) poziva, domorodac jednake sposobnosti sa onim mora svagda na veće zvanije pervenstveno pravo imati; koje ne treba da je stancu nimalo krivo, jer on valjda razume otkuda to pravo proističe. Ako li bi, pak, naš G(ospodin) Izvest(itelj) hoteo, da Praviteljstvo srpsko svako patriotičesko prizrenije prezre, i da za ljubov jedinih ovde u službama naodećih se austrijskih Srba svoje ovdašnje prave otečestvene sinove i tolike zaslužne muževe za leđa zabaci (koji su u ono doba, kad su se ovi austrijski Srbi u nauci upražnjavali tamo mirno mogli, krv svoju za oslobođenje otečestva svog prolivali i sa imanjem i životom u propast neobzirno letili), onda ne možemo G(ospodinu) izvest(itelju) u ovom slučaju ništa drugo želiti, nego bolju pamet."

Izgleda da je i Vuk Karadžić razmišljao o tome da napiše tekst kojim bi pomogao otkrivanju pravih uzroka sukoba Srba iz Srbije i onih iz Ugarske. Na tu pomisao navode reči koje je u pismu Vuku uputio Georgije Petrović:

"No ja ipak mislim, Vi od namere Vaše: za što se na Švabe viče, opisati, nemoite odstupiti, jer istina, makar da je kako neugodna, treba da na svet izađe. Ona će pametnim ljudima svagda draga biti i dobrodošla, i pokazaće put i Švabama i Srbljima, kako da se jedni prema drugi, vladaju."

Kad će Srbin Srbina Srbinom, a ne švabom zvati

Zanimljiv je stav T. Pavlovića u odnosu na spor oko "nemačkara". Simpatizer ustavobranitelja, blizak prijatelj braće Simić, a u isto vreme i sam Srbin iz Austrije, koga su ovi događaji u Srbiji i te kako pogađali, Pavlović se našao raspet protivrečnim osećanjima. Nošen vizijom sloge Srba ma gde se nalazili, nikako nije uspevao da sagleda i shvati uzroke sukoba.

"Za sad svaki čista srca Srbin, slobodno može se slatkom nadeždom pitati da će Serbija procvetati, i Srpstvo proslaviti se. Srbin će odsad Srbina grliti i ljubiti, ne gledajući rastavlja li ij Drina, Dunav ili Sava. Odsad će Srbin Srbina Srbinom a ne Švabom zvati, ako je i Cara austrijskog verni podanik, ta njega i njegov Car Srbinom zove."

"Srbinu s one strane Francuz je Francuz, Mađar je Mađar, a Nemac je Nemac, samo mu je ovdašnji Srbin trn u oku, on mu je Švaba bio. A zašto? Tom odgovoru nije ovde mesto" (...) "Zar je Ravanica u Fruškoj gori švapski monastir? Zar su Raić, Dositej, Mušicki, Stojković, Terlaić, i tolika u tuđim carstvima visokopočitana lica, Švabe bili? Zar zakone za Srbiju Švabe grade? Zar pesmu, koju je na dan miropomazanija Knjaza Aleksandra svako grlo u Beogradu pevalo, pesmu: Ja sam mlada Srpkinja, zar je, velim, tu Švaba sočinio? Dužnostima austrijskog podanika nimalo nije protivopoložena ljubov k srpskoj narodnosti...".

Pokušavajući da pronađe rešenje koje bi zadovoljilo obe strane, on je pisao:

"Da novo Srpsko praviteljstvo u smotreniju postavljanja novi činovnika treba najpre i najviše da gledi na zaslužene i sposobne sinove otečestva ili urođenike, o tom sumnje nema, to je dostojno i pravedno isto tako, kao što je mudro, da između bivših pripadšem predjašnjem Praviteljstvu činovnika kukolj od pšenice zdravo te zdravo razlikuje, da nevino možda stradavše, a, inače, mirne i miroljubive" (...) "i za budušče bezopasne ljude nanovo u službe postavi. Ali da bi novo Praviteljstvo ovostrane sposobne Srbije sasvim iz zvanija isključivati sebi preduzelo, to se od pravdoljubija i pronicateljstva njegovog ne nadamo, jer to nit' bi pravedno niti probitačno bilo; probitačno ne zato, jer zna se da Serbija tamo rođeni svoji sinova sposobni još dovoljno nema, a pravedno ne bi zato bilo, jer i ovostrani srpskih sinova mnogo je i u pređašnja vremena bilo i sad ih ima, koji su o Serbiji zaista mnogo zasluženi...".

Istovremeno, Pavlović se svesrdno trudio da ne zaoštrava već postojeći sukob. Iz tih razloga, doterivao je i ublažavao tekstove koje je objavljivao u Novinama. To je učinio i sa tekstom replike koji mu je iz Temišvara 1846. godine poslao Aleksa Simić, srpski kapućehaja u Carigradu, potom ministar finansija, inostranih poslova, pravde i prosvete i jedan od stubova ustavobraniteljskog režima. Navešćemo samo deo koji je Pavlović izostavio prilikom objavljivanja:

"Nek mi se dozvoli jošt zamoliti G(ospodina) dopisatelja gornjeg artikula, nek on kaže onamo nekima od one naše braće, nazvani Švaba, koje on zastupa, da se prođu sudenju i delanju po mitu, pa ćedu pre doći do namjerenija, inače strah me je i za ono što uživaju, jerbo ono što se zna mora se i dokazati, pa onda nema spasenija. Oni proči česni i revnosni nek mi oproste, nji se razgovor ne tiče. Istina, primječava se i među domorodnima mita, ali im ne zvoni tako jako, valjda da nisu onako krupni kao u oni, ili može biti da se u svome oku balvan ne vidi, a u tuđem i trun čini se balvanom."

Slučaj pravnika i književnika Jovana Hadžića

Potpuno suprotno Pavlović se postavio u slučaju svoga dugogodišnjeg protivnika Jovana Hadžića, književnika i javnog radnika. U momentu promene vladara u Srbiji, 1842. godine, Hadžić je važio za vatrenog pristalicu Karađorđevića, prijatelja i savetnika čelnih ljudi ustavobraniteljskog režima. Kao istaknuti pravnik, u Srbiju je došao prvenstveno radi izrade Građanskog zakonika. U isto vreme, u politički nestabilnoj situaciji, nastaloj proterivanjem Vučića i Petronijevića iz Srbije, kao jedna od najeminentnijih ličnosti među Srbima iz Austrije, koja je uživala naklonost najuticajnijih krugova u bečkoj vladi, Hadžić je svojim uticajem mogao biti od presudnog značaja na politiku monarhije u kritičnom periodu kroz koji je prolazila novouspostavljena vlada u Srbiji od svog konačnog učvršćenja, i predstavljati neku vrstu potpore tada još neučvršćenom režimu. Iako višestruko koristan i Srbiji i ustavobraniteljima, svojim zahtevima za neumereno visokom platom i nadmenim ponašanjem, Hadžić je često bio napadan a njegov rad obevređivan. U trenutku kad je došao u otvoren sukob sa Vučićem oko Građanskog zakonika, ostavljen od Stojana Simića i drugih dojučerašnjih prijatelja, razočaran, on je zauvek otišao iz Srbije.

"Zagrljaji braće su posve ladni, osobito sa braćom koju ne držimo za rođenu"

Loše prikrivenom zluradošću, Pavlović je zabeležio u Novinama sve ove napade na Hadžića. Objašnjenje za takvo njegovo postupanje treba tražiti u predistoriji njihovih međusobnih odnosa. Sukob između Hadžića i Pavlovića, koji se začeo još 1832. godine u Matici srpskoj smenjivanjem Hadžića sa položaja predsednika, nastavljen oko "Sitnica jezikoslovnih" 1839. godine, dostigao je vrhunac pokušajem Hadžića da ugasi Serbske narodne novine inicijativom za pokretanje u Novom Sadu Obštih novina srbskih sa literarnim dodatkom Književnij sad, jula 1846. godine. Pokretanje novog srpskog lista, u trenucima kad su njegove Novine jedva opstajale usled malog broja pretplatnika, kod Pavlovića je moralo izazvati osećaj stavljanja soli na ranu. Time se može objasniti njegovo oštro i beskompromisno reagovanje koje se ticalo Hadžića.

Zanimljivo je, za kraj, navesti delove pisma koje je Jovan Stejić, lekar, načelnik saniteta, glavni sekretar Državnog sovjeta, književnik i veliki protivnik Vukove jezičke i pravopisne reforme, uputio iz Beograda 15. marta 1851. godine kao odgovor Teodoru Pavloviću. Ono ne zahteva dodatna objašnjenja, a izvrsno odslikava situaciju u Srbiji pedesetih godina vezanu za problem "nemačkara":

"Ti mi pišeš, da si na tu misao došao, da se sasvim ovamo k nama u K(njaževinu) Srbiju preseliš, i išteš, da ti izjavim, šta ja o tom mislim. Evo ti odgovora, ali, uveren budi, iskrenog bratskog odgovora. Nama dobra nema nigdi: to nam je što nam je, znaj, i Dositej kazao; od onda dosad naša sudbina nije se preinačila. Ti se pozivaš na tvoju ljubav i na tvoje zasluge prema nama ovde; čudo, ti misliš, da smo mi bolji i pametniji, nego vi tamo na onoj strani. I kod nas se ljubav i zasluga nagrađuje i priznaje, kao kod vas u carstvu; mi idemo za vašom civilizacijom nije drugačije. Jednim slovom: "objatija (zagrljaji) braće" su posve ladna, osobito na braću, koju ne držimo za rođenu; Sapienti sat! Gdi si, tu si; muči se kako te Bog uči; ali se uzmi na um, da ono malo, što veliš da mož' tamo dobiti, ne izgubiš za ono, što, koliko su meni okolnosti poznate, dobiti nećeš moći. Čudim ti se, što još ne znaš, šta će to reći "švaba"! To nije Nemac ni Germanac, nego Srbin Vojvođanin, onostranac. Stara ga se je majka odrekla! Za vas nema Srpstva, do tamo u Vojvodstvu, pa kakvo je takvo je, do božije volje" (...) "Uzmi savet, kakav je, a ne kao što ga ti i ja želimo viditi i imati" (...) "međutim, znam, šta će reći nadežda; ti se nadaš, pa misliš: al' ako se moja molba usliši, i ja dobijem službu u Srbiji, kako ćemo onda, Steiću? Da Bog da! Ja ti ne pišem ni u ime vladara, ni njegovih popečitelja, koje spominjem, nego samo od svoje strane i po onome, što vidim i znam. Istina, jošt je i g(ospodin) Stojan Simić moga mnenija o tebi i o tvojoj ovoj nameri...".

PRAVDOJUB O ŠVABURIJI

Atmosferu netrpeljivosti koja je vladala u Srbiji prema Srbima iz monarhije, takozvanim "švabama", "nemačkarima" ili "švaburiji", polovinom XIX veka u živim bojama dočarava pesma, pisana u desetercu, koju je potpisao izvesni "Pravdojub". Ona uspešno odslikava raspoloženje Srba iz Kneževine prema došljacima i u značajnoj meri potvrđuje navedene uzroke nastajanja netrpeljivosti.

Kad ti dođe tužan u Beograd,

Pa pogleda Sovjeta narodnja,

Pa pogleda kneže dvore tvoje,

Pa pogleda naše pravosudstvo,

Prosveštenje budućnost Srbije,

Popečenje vnutrašnji dela,

Finansiju gdi se blago stiče,

I sudnice male i velike,

Sve to brate nemačkar pretisko,

I prva je mesta zauzeo,

Pa on čini što je njemu drago!

Jao tužan šta da dalje kažem!

Kad doznado ko je popečatelj

Pravosudstva i prosvete naše,

Mal' me kneže udar ne porazi!

Ta Janković kog su proterali,

Jošt iz škole kao nevaljalca!

Nevaljo je bio pa i osto,

Pa lažom se kod vas udvorio

Te tako je prvo mesto uzo,

Ej Srbine šta si dočekao!?

Dalje pođo poznat načalnike,

Načalnike i baš sekretare,

Al da vidiš čuda neviđena,

Sve su stranci braćo načalnici,

Načalnici pa i sekretari:

Neki Milić i Neki Popović,

Neki Nikolić i Knežević Crni,

Neki Popić pa i Dimšić gadni,

Neki fisikus pa i Obradović,

I Bog Sveti znade kakvi nema,

Skupili se s koca i konopca,

Sve begunci pa i nevaljalci,

Dezertirci i konjokradice

Da araju našu otadžbinu

Koju no smo krvlju zalevali

I grobov'ma tužnu okitili!

Sukobi mentaliteta i rastakanje jedinstva srpskog naroda

Srbi iz Austrije, kao budući službenici administracije, na poziv srpskih vlasti, u većem broju počeli su da prelaze u Srbiju po okončanju Drugog srpskog ustanka, posle uspostavljanja mira. NJihovim dolaskom Srbija je, koliko je to u datom trenutku bilo moguće, zadovoljila potrebe za stručnim i obrazovanim ljudima, čime je obezbedila kakvo-takvo funkcionisanje državnog aparata. Sticajem okonosti, "švabe" su bile iskorišćene od strane ustavobranitelja u borbi protiv Obrenovića i za njihovo obaranje. Već od sredine veka, ubrzo posle revolucije 1848/49. godine, "prečani" su počeli da gube mesto i onu ulogu koje su dotle imali u Srbiji. Postepeno, ali neprestano njih su potiskivali mladi i školovani intelektualci iz Srbije. Borba protiv "švaba", koja je u suštini bila socijalnog i političkog karaktera, prerasla je u borbu protiv "prečanskog" kulturtregerstva, dobila je vid borbe pokrajinskih suprotnosti, povremeno je poprimala osobine sukobljavanja dvaju međusobno suprot-stavljenih mentaliteta i različitih kultura, a nepovoljno je uticala i na međusobne odnose Srba s ove i sa one strane Save i Dunava, jer je podgrevala partikularnu svest i time rastakala duhovno jedinstvo srpskog naroda.

Izvor: Srpsko nasleđe


Seoba Srba "Za sad svaki čista srca Srbin, slobodno može se slatkom nadeždom pitati da će Serbija procvetati, i Srpstvo proslaviti se. Srbin će odsad Srbina grliti i ljubiti, ne gledajući rastavlja li ij Drina, Dunav ili Sava. Odsad će Srbin Srbina Srbinom a ne Švabom zvati, ako je i Cara austrijskog verni podanik, ta njega i njegov Car Srbinom zove."



Granice država kao i same države se mijenjaju,nastaju ili nestaju.Nacionalna svijest i ljubav prema otadžbini  Srbiji vjekovima je pratila sve Srbe,znane i neznane, kako one u matici Srbiji, tako i Srbe u dijaspori.Bilo bi nepravedno pored Srba iz zapadnih krajeva (današnje Bosne i Hercegovine i Hrvatske) ne spomenuti i Srbe "prečane" koji su obogatili sveukupnu srpsku kulturu i nauku.

PAJA JOVANOVIC

 Pavle Paja Jovanović

(Vršac, 16. jun 1859 — Beč, 30. novembar 1957)

Jedan od najvećih srpskih slikara i tipičan predstavnik akademskog realizma.Zahvaljujući izuzetno bogatom opusu a naročito delima sa temama iz narodnog života i onim sa istorijskom tematikom snažno je i široko uticao na likovno obrazovanje, kulturu ali i na rodoljublje naroda.

Paja je prvi put došao u Beograd 1910. godine, na poziv kralja Petra I. Utiske o svom prvom susretu sa gradom za koji će ostati vezan zauvek opisao je ovim rečima:
"Za malo dosade na granici - pregled carine i pasoša - bogato si nagrađen kada voz sa grmljavinom protutnji savski most, a Beograd u zraku jutarnjeg sunca, kao zlatom obasut pojavi se pret tobom... Ali, po svoj prirodi Beograd je jedinstven između dve silne reke, grad je sazidan na strmoj steni a na istoj visini sa gradom leži varoš sama, kao golemi zmaj. - Jest! sa gradom kao glavom i silnim trupom na grebenu".

Paja Jovanović umro je 30. novembra 1957. godine u Beču. Kao što je želeo, urna sa pepelom preneta je i položena da večno počiva u voljenom Beogradu.

tekelija

Sava Popović Tekelija

(Arad, 28. avgust 1761 — Pešta, 21. septembar 1842)

Prvi Srbin doktor prava, osnivač „Tekelijanuma“, predsednik Matice srpske, dobrotvor, plemić, trgovac, pravnik, filantrop i ktitor.Potiče iz srpske banatske vojničke i plemićke porodice Popović, koja je izdanak stare vlastelinske srpske loze. Posle pada srpske despotovine (1459), porodica se našla u Ugarskoj, ali bez plemićke titule. Među vodeće u srpskom narodu, porodica je ušla zahvaljujući Jovanu Tekeliji, Savinom pradedi.

dositej

Dositej Obradović (svetovno ime Dimitrije)

(Čakovo, 1739, 1742. ili 1744. — Beograd, 28. mart 1811.)

Srpski prosvetitelj i reformator revolucionarnog perioda nacionalnog buđenja i preporoda. Rođen je u rumunskom delu Banata tadašnje Austrije. Školovao se za kaluđera, ali je napustio taj poziv i krenuo na putovanja po celoj Evropi, gde je primio ideje evropskog prosvetiteljstva i racionalizma. Ponesen takvim idejama radio je na prosvećivanju svog naroda, prevodio je razna dela među kojima su najpoznatije Ezopove basne, a potom je i sam pisao dela, prvenstveno programskog tipa, među kojima je najpoznatije „Život i priključenija“. Dositej je bio prvi popečitelj prosvete u Sovjetu i tvorac svečane pesme „Vostani Serbije“. Njegovi ostaci počivaju u Beogradu, na ulazu u Sabornu crkvu, iako je njegova izričita želja bila da bude sahranjen pored Hajdučke česme u beogradskom Košutnjaku.

j.ignjatovic

Jakov Ignjatović

(Sentandreja, 26. novembar 1822 — Novi Sad, 23. jun 1889)

Poznati srpski romanopisac i prozni pisac iz 19. veka.Ignjatović se rodio u Sentandreji. Osnovnu školu je učio u mestu rođenja, a gimnaziju u Vacu, Ostrogonu i Pešti. Prava je slušao u Pešti, ali je zbog sukoba sa profesorima napustio univerzitet i dobrovoljno otišao u husare. Kasnije je završio prava u Kečkemetu, kao husar. Kratko vreme je bio advokat, i čim je izbila Mađarska revolucija (1848), uzeo je učešće na strani Mađara protiv Beča, zbog čega je, posle mađarske kapitulacije, morao prebeći u Beograd. U Beogradu je živeo kao novinar do 1850, a zatim je putovao po svetu. Pojavljuje se posle tri godine i otada vidno učestvuje u javnom životu vojvođanskih Srba. Bio je urednik Letopisa Matice srpske u periodu 1854—1856, zatim „narodni sekretar“ u Karlovcima i veliki beležnik u Novom Sadu. U periodu od 1863. do 1879. živeo je u Dalju, gde je radio kao advokat i službenik patrijaršijskog imanja mitropolije Gornjokarlovačke. Svoju privatnu biblioteku zaveštao je Srpskoj čitaonici u Dalju.

katarina jovanovic

Katarina Ivanović

(Vesprem, 15. maj 1811. — Stolni Beograd, 22. septembar 1882.)

Srpska slikarka.Katarina Ivanović je rođena u porodici srpskog građevinskog preduzimača u Vespremu, u Ugarskoj. Detinjstvo je provela u Stolnom Beogradu u maloj srpskoj zajednici koja se opirala gubljenju nacionalnog identita.Talentovana od detinjstva slikarstvo je počela da uči zahvaljujući novčanoj pomoći trgovca Đorđa Stankovića u Pešti u ateljeu Jožefa Peškog. Kasnije je njen dar za likovnu umetnost uočila i mađarska grofica Čaki koja joj je omogućila da slikarstvo uči u Beču u Umetničkoj akademiji, gde žene u to doba inače nisu imale pristup. Dalje se usavršavala na Akademiji u Minhenu, gde studira skoro dve godine (1845 — 1846) istortijsko slikarstvo. Tu je započela studiju poznate kompozicije Oslobođenje Beograda 1806. Godine 1846. odlazi u Beograd u kom ostaje svega godinu dana. Izvesno vreme živela je u Parizu i Zagrebu.

Preminula je u Stonom Beogradu 22. septembra 1882. godine.Njeni posmrtni ostaci 1967. godine preneti su u Beograd.

jovan pacic

Jovan Pačić

(Baja, Ugarska, 6. novembar 1771 — Budim, 4. decembar 1849)

Srpski pesnik i slikar. Posle osnovne škole u bačkom mestu rođenja, učio je i gimnaziju, možda i u Kaloči i Budimu. Da bi se oslobodio siromaštva, stupio je, 1792. ili 1793. u vojsku, i kao austrijski konjanik vojevao je u francuskim ratovima. Kod Vagrama je 1812. zadobio ranu sabljom preko usana, a 1813. je otišao u penziju, jedno zbog promrzlih nogu u Rusiji, a drugo, što će biti glavni razlog, zbog nekih nesuglasica sa pretpostavljenima. Kao umirovljeni konjički kapetan (Rittmeister), Jovan Pačić je živeo u Novom Sadu dugo godina, zatim se preselio na kraće vreme u Đur, i naposletku (1838) u Budim. Umro je u poznatoj gostionici Kod zlatnog jelena Sime Ignjatovića, strica Jakova Ignjatovića, u Tabanu, gde je stanovao neko vreme zajedno sa Simom Milutinovićem i Milovanom Vidakovićem, za vreme bombardovanja i juriša Košutovih trupa na budimsku tvrđavu 1849.

Pačić je objavio veoma mnogo stihova u Serbskom letopisu, Peštansko budimskom skoroteči, u Srpskom narodnom listu i Magazinu za hudožestvo i modu do 1842. Godine 1827. je štampao u Budimu tri sveske Sočinenija pjesnoslovska.

mita

Dimitrije - Mita Popović

(Baja, 3. jul 1841 - Budimpešta, 8. jun 1888)

Srpski pesnik iz Ugarske.Rođen je u veoma siromašnoj porodici Nauma i Julijane Popović, rođene Kresojević. Mita Popović je imao braću Đenu i Jocu, te sestru Milicu. 1852. godine naprasno mu je umro otac Naum, pa je porodica postala još siromašnija. Popović je bio odličan učenik. Majka je želela da Mita postane kaluđer, pa ga je poslala u Sremske Karlovce. Međutim, nezadovoljan stečenim iskustvima Mita Popović se 1855. vratio u Baju da završi gimnaziju. Maturirao je 1861. godine i po preporuci njegovog profesora Jožefa Kalmara (mađ. Kalmár József) i po preporuci direktora bajske gimnazije i glavnog sudije grada Baje, odmah je uspeo da upiše prava u Pešti. Bio je član "Preodnice" i pitomac Tekelijanuma. Državni ispit je položio odličnim uspehom 1863, a sledeće godine ga je ispitna komisija predložila da radi u sudu. 1869. stekao je zvanje meničnog advokata. Radio je u magistratu u Baji kao veliki beležnik do 1872. godine. 1871. godine oženio se sa Milom Savić. Godine 1877. kada su Mađari slavili zbog turske pobede nad Rusima, Mita Popović kao Srbin nije želeo da učestvuje u tom slavlju, pa je iznenada bio prisiljen da napusti Baju. Želeo je da ode u Novi Sad, ali se 1878. preselio u Sombor, gde je živeo do svoje duševne bolesti 1886. godine. Održavao je prijateljske veze sa uglednim Srbima onoga doba u Ugarskoj: Svetozarom Miletićem, Jovanom Jovanovićem Zmajem, Lazom Kostićem. Posebno su mu bili bliski Stevan V. Popović, Jovan Paču, Nika Grujić Ognjan i drugi.
Popović je pisao u romantičnom maniru i njegove pesme su svojedobno bile veoma popularne, pa su na njih mnogi kompozitori komponovali melodiju (Jovan Paču, Aksentije Maksimović, Mita Topalović, Dragutin Blažek itd). Ušao je u knjigu Znameniti Srbi 19. veka Andre Gavrilovića. Njegove pesme štampali su svi značajni srpski listovi Danica, Letopis Matice srpske, Golub, Preodnica, Stražilovo i Javor. Najpoznatije pesme Mite Popovića su O Vidovu-dnu (Sabljo moja dimišćijo), Pod lipom, Napred!, Napraviću šajku, U gori, Šalajdalajdanom i Gusle moje javorove.
Umro je u Zavodu za umobolne u Budimpešti 1888. godine.

kornelije

Kornelije Stanković

(Budim, 23. avgust 1831 — Budim, 16. april 1865)

Prvi srpski školovani kompozitor, melograf, dirigent, pijanista i muzički pisac.
Rođen je u srpskoj građanskoj porodici u Tabanu, srpskoj četvrti Budima. Ostavši rano bez roditelja, jedno vreme je živeo kod starije sestre u Aradu, gde je pohađao osnovnu školu i dva razreda gimnazije. Potom je prešao u Segedin, te kod brata Josifa u Taban, da bi pohađao i završio gimnaziju u Pešti (1849). Zahvaljujući moralnoj i materijalnoj pomoći porodičnih prijatelja, bračnog para Jelene i Pavla Riđičkog od Skribešća, 1850. godine otišao je na studije muzike u Beč. Kod uglednog dvorskog orguljaša, profesora Konzervatorijuma Simona Sehtera, među čijim je učenicima bio i Anton Brukner, izučavao je harmoniju i kontrapunkt i savladao osnove pijanističke tehnike. Interesovao se i za vino. Raskošan muzički život i poduke bečkog profesora obeležili su najznačajniji deo, ali i završetak Stankovićevog školovanja. Neizlečiva bolest, tuberkuloza, mladom umetniku je onemogućila željeno muzičko usavršavanje u Rusiji.

Preminuo je u trideset četvrtoj godini, uoči Uskrsa, 4/16. aprila 1865. godine. Sahranjen je na srpskom groblju u Tabanu. Kada je ovo groblje iseljeno, njegovi posmrtni ostaci su preneseni na Budimsko groblje, odakle su na inicijativu Muzičkog društva „Stanković“ 1940. godine preneti u Beograd i sahranjeni na Novom groblju, u Aleji velikana.

milos crnjanski

Miloš Crnjanski

(Čongrad, 26. oktobar 1893. — Beograd, 30. novembar 1977.)

Srpski književnik i jedan od najznačajnijih stvaralaca srpske literature XX veka. Istakao se kao pesnik, pripovedač, romansijer i publicista. Bavio se i likovnom kritikom.
Otac Toma bio je niži činovnik koji je zbog svog temperamentnog zastupanja srpske manjinske politike „prognan“ iz Banata, iz Ilandže (koju je Crnjanski nazivao Ilančom, po njenom starom nazivu) u Čongrad, koji je po Crnjanskom bio neka vrsta "tadašnjeg činovničkog Sibira". Majka mu se zvala Marina Vujić i bila je rodom iz Pančeva.
Miloš Crnjanski je od 1896. odrastao u Temišvaru, u patrijarhalno-rodoljubivoj sredini koja će mu kult Srbije i njene prošlosti usaditi u dušu kao najdražu relikviju.
1920. upoznaje se sa Vidom Ružić sa kojom će se 1921. i venčati. Iste godine Crnjanski sa Vidom odlazi u Pariz i Bretanju, a u povratku putuje po Italiji. 1922. je bio nastavnik u pančevačkoj gimnaziji, iste godine je stekao diplomu na Filozofskom fakultetu u Beogradu.
Dugi niz godina radio je u diplomatiji, avreme posle Drugog svetskog rata proveo je u emigraciji.Pisao je drame,memoare,eseje i romane.Najpoznatiji su: Seobe,Dnevnik o Čarnojeviću i Roman o Londonu.

U Jugoslaviju se vratio 1965. godine.Isprva je stanovao u beogradskom hotelu „Ekscelzior“ u blizini Skupštine. U traganju za obalama svoga života, on je s radošću ugledao Beograd koji je u njegovoj nostalgiji blistao „kao kroz suze ljudski smeh”.

U Beogradu je preminuo 30. novembra 1977. godine i sahranjen u Aleji zaslužnih građana na Novom groblju u Beogradu.
Prema želji iz testamenta Narodna biblioteka Srbije je 1979. godine primila zaostavštinu Miloša Crnjanskog.

joakim vujic

Joakim Vujić

(20. septembar 1772 — 20. novembar 1847)

Srpski književnik i autor preko četrdeset različitih dela.Rodio u Baji od roditelja Grigorija i Jevre. Školovao se u Baji, Novom Sadu, Kalači, Ostrogonu i Požunu, gde je izučio pava. Ovde je redovno posećivao pozorišne predstave. Polazeći odatle, Vujić je zapisao sledeće: „Obiđem sve moje premile staze, po kojima sam se prohoždavao, čitao i moje školske materije učio, najposle poljubim i sve, a naipače moja premila drevesa sa suzama orosim, grleći i ljubeći i, pod kojima sam sedio i različie opštepolezne knjige čitao“.
U jesen 1823. Joakim Vujić je prvi put boravio u Srbiji.
Godine 1828. Joakim Vujić je u Budimu štampao „Putešestvije po Serbiji“; pre toga je već bilo izišlo njegovo „Novoe zemljeopisanije“. Dane očajanja, zbog propalog braka, proveo je u manastiru Bezdinu, gde je 1831 — 1832. napisao i svoju autobiografiju.
Vreme između 1835 — 1839. proveo je u Srbiji, većinom u Kragujevcu, gde je u dvoru Kneza Miloša priređivao pozorišne predstave. Vujić je došao na poziv Kneza u jesen 1834. godine i postavljen je za direktora Knjažesko-srbskog teatra sa zadatkom da organizuje rad pozorišta. Prve predstave održane su u vreme zasedanja Sretenjske skupštine od 2. do 4. februara 1835. godine, kada su prikazani Vujićevi komadi uz muziku koju je komponovao Jožef Šlezinger.
Vujićev putopis „Putešestvije po Ungariji, Valahiji, Moldaviji, Basarabiji, Hersonu i Krimu“ (Beograd 1845.) sadrži zanimljiva zapažanja, često vrlo korisne podatke, ali je pisan nevešto i neknjiževno, suvoparno, gotovo samo dokumentarni.
Poslednje godine svoga života Joakim Vujić je proveo u Beogradu u oskudici. Ipak je bio živnuo videći da se u Srbiji sve više utvrđuje pozorište.
Umro je 8. novembra 1847. godine, očekujući prvi povezani primerak svoje nove knjige „Irina i Filandar“. Joakim Vujić je sahranjen u blizini crkve Svetog Marka na starom tašmajdanskom groblju u Beogradu.

                                                                                                              ***

Srbi "prečani" (Vojvođani) takođe su dali ogroman doprinos kulturi,nauci i uopšte zadužili su sveukupno srpstvo svojim djelima. Vojvodina je u sastavu matice Srbije tako da "prečani" nisu više kao u prošlosti osporavani i svrstani u "nemačkare" i tuđince. Niko ih više ni po kojem osnovu ne može svrstati u bilo koji državni ili nacionalni korpus osim srpskog, kao na primjer zaslužne Srbe iz Hrvatske ili Bosne i Hercegovine koje redovno prisvajaju i (prema potrebi) ubrajaju u svoje.

Zato, samo ukratko, nekoliko Srba - velikana iz Vojvodine:

Đuro Daničić

(Đorđe J. Popović, Novi Sad, 4. april 1825 — Zagreb, 17. novembar 1882)

Filolog, branilac Vukovih pogleda i veliki poštovalac njegovog rada, jedan od najznačajnijih radnika na proučavanju srpskog i hrvatskog jezika.

Svetozar Miletić

(Mošorin, 22. februar 1826 — Vršac, 4. februar 1901)

Advokat, gradonačelnik Novog Sada i jedan od najznačajnijih i najuticajnijih srpskih političara u Austro - Ugarskoj druge polovine XIX veka. Bio je predsjednik Družine za ujedinjenje i oslobođenje srpsko sa sjedištem na Cetinju.

Jovan Jovanović Zmaj

(Novi Sad, 6. decembar 1833 — Sremska Kamenica, 14. jun 1904)

Jedan od najvećih liričara srpskog romantizma. Po zanimanju bio je lekar, a tokom celog svog života bavio se uređivanjem i izdavanjem književnih, političkih i dečjih časopisa.

Lukijan Mušicki

(Temerin, 27. januar 1777 — Karlovac, 15. mart 1837)

Srpski vladika i pesnik.

Jovan Sterija Popović

(Vršac, 13. januar 1806 — Vršac, 10. mart 1856)

Srpski književnik. Smatra se osnivačem srpske drame. Prvi je i jedan od najboljih srpskih komediografa.

Georgije „Đura” Jakšić

(Srpska Crnja, 8. avgust 1832 — Beograd, 16. novembar 1878)

Srpski slikar, pesnik, pripovedač, dramski pisac, učitelj i boem.

Milica Stojadinović Srpkinja

(Bukovac, 6. jul 1828 — Beograd, 25. jul 1878)

Srpska književnica. Obrazovala se uglavnom sama, učeći strane jezike i sudelujući u književnom životu. Od njenih pesama objavljenih u tri knjige (1850, 1855, 1869), uspelije su prema zvaničnoj istoriografiji srpske književosti one intimnijeg karaktera. Značajan je njen dnevnik U Fruškoj gori I i II i prepiska sa Vukom Karadžićem i Minom Vukomanović.

Mihajlo Idvorski Pupin

(Idvor, 9. oktobar 1854 — Njujork, 12. mart 1935)

Srpski naučnik, pronalazač, profesor na Univerzitetu Kolumbija, nosilac jugoslovenskog odlikovanja Beli orao Prvog reda i počasni konzul Srbije u SAD. Bio je i jedan od osnivača i dugogodišnji predsednik Srpskog narodnog saveza u Americi. Takođe je dobio i Pulicerovu nagradu (1924) za autobiografsko delo „Od pašnjaka do naučenjaka“ (engl. From immigrant to inventor).

Mihajlo Pupin je tokom svog naučnog i eksperimetalnog rada dao značajne zaključke važne za polja višestruke telegrafije, bežične telegrafije i telefonije, potom rentgenologije, a ima i velikih zasluga za razvoj elektrotehnike. Takođe je zaslužan i za pronalazak Pupinovih kalemova.

Dobitnik je mnogih naučnih nagrada i medalja, bio je član Američke akademije nauka, Srpske kraljevske akademije i počasni doktor 18 univerziteta.

Đorđe Krstić

(Stara Kanjiža, 19. april 1851 — Beograd, 30. oktobar 1907)

Jedan od najpoznatijih srpskih slikara realista.

Vasa Živković

(Pančevo, 31. januar 1819 — Pančevo, 25. jun 1891)

Srpski pesnik i sveštenik. Između ostalog, napisao je i tekstove narodnih popevki „Rado ide Srbin u vojnike" i „Opao klikće sa visine".

Lazar Kostić - Laza

(Kovilj, 31. januar/12. februar 1841 — Beč, 26. novembar 1910)

Srpski književnik, pesnik, novinar, dramski pisac i estetičar.

Jovan Subotić

(Dobrinci, 30. januar/11. februar 1817 — Zemun, 16./28. januar 1886)

Advokat, srpski pesnik i političar.

Jovan Milenko Grčić

Srpski pesnik i doktor medicine rođen u Čereviću 9. decembra 1846. a umro 29. maja 1875. godine.

Stevan Sremac

(Senta, 11/23. novembar 1855 — Sokobanja, 12/25. avgust 1906)

Jedan od najznačajnijih i najčitanijih srpskih realističkih pisaca, akademik.

Isidora Sekulić

(Mošorin, 16. februar 1877 — Beograd, 5. april 1958)

Srpska književnica i akademik SANU.

Veljko Petrović

(Sombor, 4. februar 1884 — Beograd, 27. jul 1967)

Srpski književnik.

Uroš Predić

(Orlovat, 25. novembar/7. decembar 1857 — Beograd, 11. februar 1953)

Jedan od najvećih srpskih slikara realizma, pored Paje Jovanovića.

Stevan Vladislav Kaćanski - „Stari Bard“

(Srbobran, 19. decembar 1828./1. januar 1829—Beograd, 4/16. maj 1890)

Nacionalno-politički radnik, revolucionar, profesor gimnazije (Kragujevac i Beograd), i najpopularniji srpski patriotski pesnik u drugoj polovini 19. veka.[2][3] Najveći deo njegovih pesama je inspirisan poetskim snom o oslobođenju i ujedinjenju Srba

Marija Trandafil

(Novi Sad, 25. decembar 1816 — Novi Sad, 14. oktobar 1883)

Poznata srpska dobrotvorka, koja se ponekad naziva „najvećom srpskom dobrotvorkom”

Odlikovana je ordenom Crvenog krsta. Između ostalog, podigla je zgradu za sirotište u kojoj se danas nalazi sedište Matice srpske (od 1927.)

Aleksa Ivić

(Buđanovci, 23. decembar 1881 — Beograd, 23. novembar 1948)

Srpski istoričar i profesor na Pravnom fakultetu u Subotici (koji je u to vreme bio ispostava Pravnog fakulteta Univerziteta u Beogradu)

Petar Konjović

(Čurug, 5. maj 1883 — Beograd, 1. oktobar 1970)

Srpski kompozitor klasične muzike.Rođen je u Čurugu, a gimnaziju je pohađao u Novom Sadu, da bi, završivši četvrti razred, prešao u Srpsku učiteljsku školu u Somboru, u to vreme jedno od žarišta muzičkog života na ovome području.
Pored brojnih horova i solo pesama, Konjović je napisao i pet opera: operski prvenac „Ženidba Miloševa” („Vilin veo”), zatim „Knez od Zete” (prema Lazi Kostiću, 1929.), „Koštana” (1931, prerađena 1940. i 1949.), komična opera „Seljaci” (prema Veselinovićevom Đidu, 1952.) i poslednja opera „Otadžbina” (prema Vojnovićevom spevu Smrt majke Jugovića).

Milan Konjović

(Sombor,28. januara 1898. — Sombor, 20. oktobra 1993.)

Istaknuti srpski slikar 20. veka. Studirao je u Pragu i Beču, a živeo u Parizu od 1924. do 1932. Svojim opusom od 6.000 radova pripada vrhu srpske likovne umetnosti, uz afirmaciju svoga osobenog stila strasnog koloriste ekspresionističkog temperamenta. Kritičari su ga ponekad nazivali „poslednji fovista“.

Josif Marinković

(Vranjevo, 15. septembar 1851 — Beograd, 13. maj 1931)

Srpski kompozitor i horovođa, stvaralac prvenstveno lirskog senzibiliteta, jedan od najvećih kompozitora Srbije s kraja XIX i početka XX veka. Poput mlađeg savremenika Mokranjca, uglavnom je bio posvećen vokalnim žanrovima – solo pesmi i horovima. Marinković je romantičar, izraziti melodičar. Veliku pažnju posvećivao je korektnoj deklamaciji teksta, što je za njegovo vreme bio novi kvalitet u srpskoj muzici.

Marko Nešić

(Novi Sad, 2. mart 1873 — Novi Sad, 3. april 1938)

Jedan od najvećih srpskih kompozitora s kraja XIX i početka XX veka je bio berber, esperantista i tamburaš. Napisao je preko 200 kompozicija.

 Isidor Bajić

(Kula, 16. avgust 1878 — Novi Sad, 15. septembar 1915)

Srpski kompozitor, učitelj i izdavač.

 

pdfGrujić M. Radoslav - Srbi na austrijskom dvoru